ABŞ-də düz 25 il yaşamışam: Bu müddətdə... — Ramiz Yunus yazır
Mən ABŞ-də düz dörddəbir əsr — iyirmi beş il yaşamışam. Bu müddət ərzində Amerika həyatını kənardan sadəcə müşahidə etmək deyil, həm də bu ölkənin siyasi sistemini, onun institutlarını, qərarların qəbul edilməsi xüsusiyyətlərini, daxili və xarici siyasətin formalaşdırılması mexanizmini, Amerika siyasi mədəniyyətini və ən əsası, Amerika cəmiyyətinin mentalitetini kifayət qədər dərindən öyrənmək imkanım olub.
Bundan əvvəl isə həyatımın əhəmiyyətli hissəsini Sovet İttifaqında — hələ Xruşşov dövründən 1991-ci ildə onun süqutuna qədər — yaşamışam, daha sonra isə uzun illər müstəqil Azərbaycanın hakimiyyətin ən yüksək eşelonlarında — həm hökumətdə, həm də parlamentdə çalışmışam.
Buna görə də bu gün ABŞ-nin siyasi mədəniyyətini postsovet məkanının siyasi mədəniyyəti ilə müqayisə edərkən getdikcə daha çox belə bir nəticəyə gəlirəm ki, bu, bəlkə də kiməsə paradoksal görünə bilər.
Amerikalı siyasətçilər və politoloqlar çox vaxt postsovet məkanını, onun tarixini, mentalitetini, siyasi mədəniyyətini, qorxularını, komplekslərini, ambisiyalarını və nəhayət, coğrafiyasını yaxşı anlamırlar.
Lakin postsovet məkanındakı siyasətçilər və politoloqlar da çox vaxt Amerikanı bundan daha yaxşı anlamırlar. Onlar Amerika siyasi sisteminin necə qurulduğunu, Vaşinqtonda qərarların necə qəbul edildiyini, ABŞ-ın xarici siyasətinə daxili siyasi proseslərin nə dərəcədə güclü təsir etdiyini və ən əsası, amerikalıların özlərinin ətraf aləmi necə gördüklərini yaxşı təsəvvür etmirlər.
Məhz bu qarşılıqlı anlaşılmazlıq, bir tərəfdən bəzi dövlətlərin başqalarının siyasi reseptlərini qəbul etməyə hazır olması, digər tərəfdən isə başqa dövlətlərin dünyaya dair öz təsəvvürlərini universal həqiqət kimi qəbul etdirməyə çalışması ilə birləşərək bizi böyük ölçüdə bu gün yaşadığımız dünyaya gətirib çıxarıb.
Soyuq müharibə başa çatdıqdan sonra vəd edilən “tarixin sonu” əvəzinə böyük geosiyasətin, müharibələrin, güc mərkəzləri arasındakı qarşıdurmanın və yeni dünya nizamı uğrunda mübarizənin geri qayıtdığı bir dünyaya.
Bu problemi xüsusilə 1990-cı illərin əvvəllərinə qayıtdıqda aydın görmək mümkündür.
Sovet İttifaqı dağıldı, soyuq müharibə başa çatdı və elə görünürdü ki, bəşəriyyət həqiqətən tamamilə yeni bir dövrə qədəm qoyur.
Məhz həmin vaxt Qərbdə təkcə ABŞ və Avropanın intellektual mühitinə deyil, Şərqi Avropadan Mərkəzi Asiya və Qafqaza qədər uzanan nəhəng coğrafiyanın siyasi düşüncəsinə də böyük təsir göstərən iki kitab meydana çıxdı.
1992-ci ildə amerikalı siyasi filosof Frensis Fukuyamanın “Tarixin sonu və sonuncu insan” kitabı nəşr olundu.
Fukuyama belə bir fikir irəli sürürdü ki, kommunizmin süqutundan sonra Qərb tipli liberal demokratiya bəşəriyyətin siyasi və sosial-mədəni inkişafının son mərhələsinə çevrilir. Elə görünürdü ki, böyük ideoloji qarşıdurmalar dövrü başa çatmaq üzrədir, liberal demokratiya, bazar iqtisadiyyatı və Qərb dövlətçilik modeli universal istiqamətə çevrilir.
Sovet İttifaqında böyümüş milyonlarla insan üçün bu fikir xüsusilə cəlbedici oldu.
Hələ dünən onilliklər boyu məhz sovet sisteminin bəşəriyyətin tarixi gələcəyi olduğunu iddia edən Sovet İttifaqı mövcud idi. İndi isə SSRİ yox olmuşdu və belə bir təəssürat yaranmışdı ki, tarix həqiqətən də son hökmünü verib. Lakin çox keçmədən məlum oldu ki, tarix başa çatmayıb, sadəcə olaraq yeni bir səhifəyə keçib.
2001-ci il sentyabrın 11-də ABŞ-də baş verən faciə bu dönüşün simvollarından birinə çevrildi. Ardınca Yaxın Şərqdə müharibələr, beynəlxalq terrorizmin artması, Çinin güclənməsi, Rusiyanın güc yolu ilə revanş siyasətinə qayıtması, Qərbin öz daxilində liberal konsensusun böhranı, “Brexit”, populizmin yüksəlişi, Avropa və ABŞ-ın siyasi mənzərəsinin dəyişməsi və nəhayət, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropada baş verən ən böyük müharibə — Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzü gəldi.
Bu gün artıq tamamilə aydındır: bəşəriyyətin vahid universal siyasi modelin qəti qələbəsi dövrünə daxil olması ideyası həddindən artıq optimist imiş. Lakin burada mühüm bir dəqiqləşdirmə etmək lazımdır.
Problem demokratiyanın özündə və ya liberal ideyanın özündə deyildi. Problem o zaman yarandı ki, müəyyən siyasi model bir tarixi və mədəni mühitdən digərinə demək olar ki, dəyişiklik edilmədən köçürülə bilən universal resept kimi qəbul olunmağa başladı.
Tarix isə daha mürəkkəb imiş.
Siyasi institutları başqa bir mühitə ağac köçürmək qədər asanlıqla köçürmək mümkün deyil. Çünki hər bir cəmiyyətin öz tarixi yaddaşı, öz siyasi mədəniyyəti, dövlətə münasibəti, azadlıq haqqında təsəvvürü, hakimiyyətə münasibəti, qorxuları və milli maraqları var. Bunlar nəzərə alınmadıqda, hətta ən cəlbedici nəzəriyyə belə ciddi siyasi səhvlər mənbəyinə çevrilə bilər.
Lakin ikinci bir kitab da var idi.
1997-ci ildə Zbiqnev Bjezinskinin məşhur “Böyük şahmat taxtası” əsəri nəşr olundu.
Fukuyama ilk növbədə dünyanın ideoloji və siyasi gələcəyindən danışırdısa, Bjezinski dünyaya geosiyasi prizmadan baxırdı.
Onun təhlilində mərkəzi yeri Avrasiya tuturdu və burada Bjezinski bir prinsipial məsələdə böyük ölçüdə haqlı idi: Avrasiya həqiqətən də XXI əsrin əsas geosiyasi məkanına çevrildi.
Lakin coğrafiyanın əhəmiyyətini düzgün anlamaq heç də dünya nizamının gələcəyi ilə bağlı proqnozun da düzgün olacağı anlamına gəlmirdi.
Bjezinski Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ABŞ-ın nəhəng gücünə əsaslanır və Avrasiyaya ABŞ-ın strateji təsirini qoruyub saxlamalı olduğu məkan kimi baxırdı.
Təəssüf ki, postsovet məkanında bir çoxları üçün bu kitab, demək olar ki, geosiyasi İncilə çevrildi və məncə, ən maraqlı məqam da məhz burada başlayır.
Problem yalnız ayrı-ayrı proqnozların qeyri-dəqiq çıxmasında deyildi. Problem ondan ibarət idi ki, həddindən artıq çox siyasətçi mürəkkəb intellektual konsepsiyaları fəaliyyət üçün hazır təlimatlara çevirdi.
Bəziləri Qərb modelinin qəti qələbəsinə inandı, digərləri Amerikanın əbədi hegemonluğuna inandı, üçüncülər isə qərara gəldilər ki, xarici siyasətdə düzgün himayəçi seçmək kifayətdir və bununla da öz gələcəkləri avtomatik təmin olunacaq.
Nəticədə həddindən artıq çox dövlət əsas suala belə cavab verməyə başladı: “Bizim milli strategiyamız necə olmalıdır?”
Əvəzində belə sual verildi: “Biz kimə qoşulmalıyıq?”
Bunlar prinsip etibarilə fərqli suallardır və məncə, postsovet məkanının əsas faciələrindən biri məhz burada gizlənir.
SSRİ dağıldıqdan sonra çoxlu sayda siyasi elita intellektual boşluq qarşısında qaldı: köhnə istiqamətlər yox oldu, öz strateji konsepsiyaları isə bir çox hallarda formalaşmadı və müstəqil təhlilin yerini yad modellərin rəqabəti tutdu.
Bəziləri Vaşinqtona, digərləri Moskvaya, üçüncülər isə Brüsselə baxırdı. Sonralar Pekin, Ankara və digər güc mərkəzləri getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandı.
Lakin çox vaxt xarici istiqamət axtarışında əsas subyekt — dövlətin özü və onun milli maraqları — diqqətdən kənarda qalırdı. Məhz burada bu gün xüsusilə aktual olan bir fikri söyləmək istəyirəm.
Amerika postsovet məkanını onun xalqlarının və dövlətlərinin özlərinin başa düşdüyündən daha yaxşı anlamağa borclu deyil. Vaşinqton Moskvanı, Kiyevi, Tbilisini, İrəvanı, Bakını və ya hər hansı başqa dövləti qiymətləndirərkən səhv edə bilər. Avropa paytaxtları da səhv edə bilər.
Lakin bu səhvlərin nəticəsində dövlət öz tarixini, coğrafiyasını və maraqlarını müstəqil şəkildə təhlil etməkdən imtina edirsə, nəticələrə görə məsuliyyəti yalnız Vaşinqtonun, Brüsselin və ya Moskvanın üzərinə atmaq artıq mümkün deyil. Çünki adi həyatdan hər kəsə məlum olan sadə bir qayda var: “Boğulanların xilası boğulanların öz işidir”.
Dövlət üçün bu qayda daha sərt səslənir: milli maraqlarınızı sizdən daha yaxşı heç kim müdafiə etməyəcək. Heç kim öz xarici siyasətini sizin milli maraqlarınızı nəzərə alaraq qurmağa borclu deyil və heç kim sizin tarixinizi sizdən daha yaxşı nəzərə almağa məcbur deyil.
Buna görə də siyasətçinin əsas vəzifəsi sabah kimin daha güclü olacağını təxmin etmək deyil. Siyasətçinin əsas vəzifəsi elə bir strategiya yaratmaqdır ki, böyük dövlətlər arasındakı güc nisbəti dəyişəndə belə onun dövləti öz maraqlarını qoruyub saxlaya bilsin. Bunun üçün isə ilk növbədə öz coğrafiyanı anlamaq lazımdır.
Coğrafiyanı seçmək mümkün deyil. Müttəfiq seçmək, xarici siyasət kursunu dəyişmək, iqtisadi modeli dəyişdirmək, təşkilata üzv olmaq və ya ondan çıxmaq olar, lakin ölkəni xəritədə başqa yerə köçürmək mümkün deyil.
Məhz buna görə dövlət üçün coğrafiya sadəcə ərazi deyil, nəzərə alınması qaçılmaz olan taledir.
Əgər ölkə bir neçə güc mərkəzinin arasında yerləşirsə, strategiyasını elə qura bilməz ki, guya onlardan yalnız biri mövcuddur.
Əgər dövlət nəqliyyat, enerji və geosiyasi marşrutların kəsişməsində yerləşirsə, bu mövqeyini zəifliyə deyil, üstünlüyə çevirməlidir.
Yaxınlığında Rusiya, İran, Türkiyə, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Avropa yerləşirsə, onların hər hansı birini öz strategiyasından silməyin mümkün olduğunu göstərmək mənasızdır.
Dövlət müdrikliyi bir güclü qonşunu seçib onun kiçik tərəfdaşına çevrilməkdə deyil, bütün tərəflərlə münasibətlər qurmaqla yanaşı, müstəqil qərarlar qəbul etmək imkanını qoruyub saxlamaqdadır. Məhz burada mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir nümunə gətirmək istəyirəm.
Bu, mənim doğma Azərbaycanımdır.
Mən Azərbaycan yolunun bütün dövlətlər üçün universal resept olduğunu düşünmürəm. Lakin hesab edirəm ki, bu, kiçik bir ölkənin xarici siyasətini başqa güc mərkəzlərinin ideologiyası deyil, öz milli maraqları əsasında qurduğu halda tədricən müstəqil regional aktora çevrilə bilməsinin çox göstəricili nümunəsidir.
Son otuz ildən artıq müddətdə Azərbaycan böyük bir yol keçib və onun müasir tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” oldu. Bu, sadəcə iqtisadi saziş deyildi, strateji seçim idi.
Azərbaycan beynəlxalq əlaqələr sistemini formalaşdırmağa başladı. Bu sistemdə iqtisadi maraqlar, energetika, nəqliyyat, təhlükəsizlik və diplomatiya eyni vaxtda dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edirdi və tədricən bu gün xüsusilə vacib olan proses baş verdi.
Azərbaycan nə Rusiyayönlü, nə Qərbyönlü, nə İranyönlü, nə də Çinyönlü dövlətə çevrildi.
Azərbaycanpərəst dövlət oldu və məncə, əsas fərq də məhz budur.
Azərbaycanpərəst siyasət Qərblə münasibətlərdən, Rusiya ilə əlaqələrdən, İran, Türkiyə və ya Çinlə əməkdaşlıqdan imtina etmək demək deyil.
Əksinə, bu, hamı ilə danışmaq, lakin qərarları hər şeydən əvvəl öz milli maraqlarından çıxış edərək qəbul etmək bacarığı deməkdir.
Məhz buna görə Azərbaycan bu gün artıq yalnız Cənubi Qafqazın kiçik postsovet dövləti kimi nəzərdən keçirilə bilməz.
Üç onillik ərzində Azərbaycan kiçik bir ölkədən regional proseslərə təsir göstərə bilən və daha geniş geosiyasi və iqtisadi əlaqələrin formalaşmasında iştirak edən, tanınmış orta gücə — “middle power”a — çevrilib. Bu isə Azərbaycanın böyük dövlətlər arasındakı qarşıdurmada “düzgün tərəfi” seçməsi səbəbindən baş verməyib.
Azərbaycan başqa seçim etdi — öz tərəfini seçdi və məncə, bu gün bütün postsovet məkanı üçün xüsusilə vacib olan məqam da budur.
Dünya artıq 1990-cı illərdə çoxlarının təsəvvür etdiyi sistem deyil.
Amerikanın gücü nəhəng olaraq qalır, lakin ABŞ yeganə güc mərkəzi deyil.
Avropa İttifaqı dünyanın ən böyük iqtisadi və siyasi aktorlarından biri olaraq qalır, lakin Avropa da öz böhranları və problemləri ilə üzləşir.
Rusiya böyük hərbi və nüvə dövləti olaraq qalır, lakin onun imkanlarını və məhdudiyyətlərini də miflərsiz qiymətləndirmək lazımdır və onun Ukraynaya qarşı təcavüzü bunu əyani şəkildə göstərdi.
Çin qlobal gücə çevrilib, Hindistan isə dünya siyasətində getdikcə daha müstəqil güc mərkəzinə çevrilir.
Türkiyə də regional təsirini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib, Mərkəzi Asiya isə artıq yalnız Moskva və ya Pekin prizmasından nəzərdən keçirilə biləcək periferiya olmaqdan çıxıb.
Cənub-Şərqi Asiya dünya iqtisadiyyatının ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilir.
Başqa sözlə, dünya bütün fiqurların sanki bir oyunçunun əmri ilə hərəkət etdiyi “şahmat taxtası”ndan daha mürəkkəb olub. Bu gün artıq söhbət iki oyunçunun şahmat oyunundan getmir. Bu, eyni vaxtda onlarla dövlətin və güc mərkəzinin fəaliyyət göstərdiyi, hər birinin öz maraqlarını güddüyü daha mürəkkəb sistemdir.
Buna görə də müasir siyasətçinin ən təhlükəli səhvi dünənin dünyasında yaşamağa çalışmaqdır.
Bu gün strateji qərarları 1991-ci ilin dünya mənzərəsinə əsaslanaraq qəbul etmək olmaz. SSRİ-nin dağılmasından sonra Rusiyanın postsovet məkanına təsir göstərmək imkanını əbədi olaraq itirdiyini düşünmək olmaz. Amerika hegemonluğunun avtomatik olaraq Vaşinqtonun dünyanın istənilən nöqtəsində istənilən problemi həll edə bilməsi demək olduğunu düşünmək olmaz. Avropa İttifaqının həmişə yalnız bir istiqamətdə hərəkət edəcəyini düşünmək olmaz. Çini kiçik qiymətləndirmək olmaz. Türkiyəni görməzdən gəlmək olmaz. Mərkəzi Asiyaya başqasının periferiyası kimi baxmaq olmaz. Və nəhayət, xarici güc mərkəzlərindən birinin və ya digərinin nə istədiyinə daim nəzər salaraq öz dövlətinin strategiyasını qurmaq olmaz. Çünki dünya siyasi dərsliklərin köhnəlməsinə imkan verən sürətdən daha sürətlə dəyişir.
Mənim əsas nəticəm də bundan ibarətdir.
Biz — postsovet məkanında yaşayanlar — nəhayət yalnız başqalarının strategiyalarını öyrənməyi deyil, öz strategiyalarımızı yaratmağı da öyrənməliyik.
Amerikanı öyrənmək lazımdır, lakin onu ideallaşdırmaq olmaz. Avropanı öyrənmək lazımdır, lakin onu gələcəyin yeganə modeli kimi qəbul etmək olmaz. Rusiyanı anlamaq lazımdır, lakin Rusiya düşüncəsinin girovuna çevrilmək olmaz. Çini anlamaq lazımdır, lakin Çinin davamçılarına çevrilmək olmaz. Türkiyəni, İranı, Hindistanı, Mərkəzi və Cənub-Şərqi Asiyanı anlamaq lazımdır.
Lakin hər şeydən əvvəl özümüzü, tariximizi, coğrafiyamızı, iqtisadiyyatımızı, xalqımızı, imkanlarımızı və məhdudiyyətlərimizi anlamaq lazımdır.
Çünki dövlətin ən təhlükəli asılılığı onun xaricdən yardım aldığı zaman deyil, müstəqil düşünmək qabiliyyətini itirdiyi zaman başlayır.
Fukuyama ona görə yanılmadı ki, tarix həqiqətən yoxa çıxmışdı. Bjezinski də ona görə yanılmadı ki, Avrasiya öz əhəmiyyətini itirmişdi.
Əsasən bu kitablar əsasında irəli sürülmüş intellektual konsepsiyaları siyasi doqmalara çevirən və ən sadə sualı verməyi dayandıranlar yanıldılar: bu nəzəriyyə məhz bizim ölkəyə, məhz bizim tarixə və məhz bizim coğrafiyaya uyğundurmu?
Bu gün bu sualı daha təxirə salmaq olmaz. Çünki postsovet məkanında səhvin bədəli pis iqtisadi proqnoz və ya uduzulmuş seçkilər deyil. Səhvin bədəli ərazi, dağıdılmış şəhərlər, insan həyatı və müharibə ilə ölçülə bilər.
Məhz buna görə Rusiya-Ukrayna müharibəsi bütün postsovet məkanı üçün yalnız faciə deyil, həm də milli strategiyanı başqalarının illüziyaları üzərində qurmağın olmazlığını göstərən dərs olmalıdır. Öz taleyimizi autsorsinqə vermək olmaz. Ölkəmiz üçün nəyin yaxşı olduğunu bizdən daha yaxşı başqasının müəyyən edəcəyini gözləmək olmaz və öz güc mərkəzimizi — öz milli dövlətimizi — unudaraq xarici güc mərkəzləri arasında seçim etmək olmaz.
Bu gün dünya elə bir dövrə daxil olur ki, dövlətin əsas üstünlüyü kiminsə müttəfiqi olduğunu hamıdan yüksək səslə elan etmək bacarığı deyil, müstəqil qərar qəbul etmək üçün özünə məxsus manevr imkanını qoruyub saxlamaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə gələcək böyük dövlətlərin istəklərini hamıdan yaxşı təxmin etməyi öyrənmiş ölkələrə deyil, böyük dövlətləri anlamağı bacaran, lakin bununla yanaşı özlərini anlamağı da unutmayan ölkələrə məxsus olacaq.
Amerikada keçirdiyim dörddəbir əsr ərzində bir sadə həqiqətə tam əmin olmuşam: ABŞ hər şeydən əvvəl Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır və Amerika siyasəti yürüdür. Rusiya Rusiya siyasəti, Çin Çin siyasəti, Türkiyə isə Türkiyə siyasəti yürüdür. Bizdən isə yalnız özümüz asılıyıq: onlardan Azərbaycan, Ukrayna, Gürcüstan və ya başqa bir milli siyasət gözləməyə davam edəcəyik, yoxsa nəhayət sadə bir həqiqəti anlayacağıq — hər dövlətin öz başı olmalıdır.
Məhz buna görə bu gün, Sovet İttifaqının dağılmasından otuz beş il sonra, postsovet məkanına xüsusilə yeni bir yad doktrina lazım deyil.
Postsovet məkanının hər bir ölkəsinə ayrıca öz strateji düşüncəsi lazımdır. Çünki başqalarının reseptləri çox cəlbedici, başqalarının proqnozları çox inandırıcı, başqalarının manifestləri dünya bestsellerlərinə çevrilə bilər, lakin başqalarının səhvlərinin əvəzini həmişə biz özümüz ödəməli oluruq. Buna görə də bu günün əsas sualı son dərəcə sadə səslənir: biz nə vaxt nəhayət öz reseptlərimizi yazmağa başlayacağıq?
Abraham Linkolnun Amerika tarixinin ən dramatik məqamlarından birində dediyi kimi: “Sakit keçmişin doqmaları fırtınalı günümüzə uyğun gəlmir”.
Ramiz Yunus
“Xəzər” Beynəlxalq Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
