Rusiya mühasirəyə alınır...
Avropa Rusiyanı necə mühasirəyə alır?
Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi Moskvanın postsovet məkanındakı mövqelərini də dəyişib. Avropa İttifaqı yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrini genişləndirir. Görünür ki, Rusiyanı birbaşa hərbi mühasirəyə almaqdan daha çox, onun qonşuları üzərində iqtisadi və siyasi təsirini azaltmağa fokuslanıblar.
Avropanın əlində bunun üçün mühüm rıçaq var: geniş istehlak bazarı, investisiya imkanları və ticarət güzəştləri. Qonşu dövlətlər Avropa ilə daha sərfəli iqtisadi əlaqələr qura bilsələr, Moskva ilə münasibətlərdə əvvəlki asılılığı qorumağa daha az ehtiyac duya bilərlər. Beləliklə, iqtisadi inteqrasiya geosiyasi rəqabətin alətinə çevrilir.
Ermənistan bu baxımdan maraqlı nümunədir. Ölkə Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrini davam etdirməklə yanaşı, Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşmağa çalışır. İrəvan üçün çətinlik bu iki istiqamət arasında tarazlıq yaratmaqdır. Çünki Avropa ilə inteqrasiyanın dərinləşməsi Rusiya ilə mövcud iqtisadi əlaqələrə və təhlükəsizlik münasibətlərinə təbii ki, təsirsiz ötüşməyəcək.
Amma Ermənistanın Avropa ilə yaxınlaşması hələ Rusiyaya qarşı sanksiyaları qəbul etməsi demək deyil.
Ukrayna və Moldova üçün Avropa İttifaqına üzvlük perspektivi siyasi seçimlə yanaşı, təhlükəsizlik məsələsidir. Monteneqro və Albaniyanın inteqrasiya prosesi də Qərbi Balkanların Avropa institutlarına bağlanmasını sürətləndirir. Bu istiqamətdə irəliləyiş Rusiyanın həmin ölkələrdəki təsirini zəiflədə bilər. Ancaq üzvlük proseslərinin müxtəlif mərhələlərdə olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
Mərkəzi Asiyada isə rəqabət daha çox iqtisadi maraqlar üzərindən gedir. Qazaxıstan Avropa ilə ticarət əlaqələrini genişləndirir, yeni investisiyalar cəlb etməyə və ixrac marşrutlarını şaxələndirməyə çalışır. Avropa üçün region enerji resursları, xammal və Asiyaya çıxış baxımından əhəmiyyətlidir. Rusiya isə tarixi əlaqələrini, iqtisadi mövqeyini və təhlükəsizlik sahəsindəki rolunu qorumağa çalışır.
Qazaxıstanın Avropa İttifaqı ilə ticarət dövriyyəsinin Rusiya ilə ticarətindən 4,4 dəfə çox olduğu barədə göstərici təqdim edilir. Lakin rəqəmin hansı dövrə aid olduğu və hansı ticarət göstəricilərini əhatə etdiyi dəqiqləşdirilməlidir. Əsas məqam isə budur ki, Mərkəzi Asiya ölkələri xarici iqtisadi əlaqələrini genişləndirməklə bir tərəfdaşdan asılılığı azaltmağa çalışırlar.
Avropanın strategiyası Rusiyanın qonşularını öz orbitinə çəkmək üçün mütləq siyasi təzyiq göstərməsini tələb etmir. Bəzən bazara çıxış, maliyyə imkanları və alternativ nəqliyyat yolları daha təsirli vasitələr olur. Orta Dəhliz kimi marşrutların əhəmiyyəti də buradan qaynaqlanır: region ölkələri üçün yeni ticarət imkanları yarandıqca Rusiyadan keçən ənənəvi yolların müstəsna mövqeyi zəifləyə bilər.
Moskvanın əsas problemi qonşularının Avropa ilə əməkdaşlıq etməsi deyil, həmin ölkələrin seçim imkanlarının artmasıdır. Rusiya uzun illər postsovet məkanındakı mövqeyini iqtisadi əlaqələr, enerji asılılığı və təhlükəsizlik mexanizmləri vasitəsilə qoruyub. İndi isə bu ölkələrin bir qismi alternativ tərəfdaşlar axtarır. Ukrayna müharibəsi həmin meyli gücləndirib və Avropanın təhlükəsizlik siyasətini sərtləşdirib.
Bununla belə, regionun tamamilə Rusiyadan uzaqlaşdığını söyləmək tezdir. İqtisadi asılılıqlar bir gündə aradan qalxmır, dövlətlər də xarici siyasətlərini yalnız bir tərəfin maraqlarına uyğun qurmurlar. Avropanın təsirinin artması Moskvanın bütün imkanlarını itirməsi demək deyil.
Lakin strateji mənzərə dəyişir. Avropa Rusiyanın qonşularına alternativ iqtisadi və siyasi istiqamət təklif edir, həmin ölkələr isə bu imkanlardan öz mövqelərini gücləndirmək üçün istifadə edirlər. Ukraynaya müdaxilə qərarının Moskva üçün uzunmüddətli nəticələrindən biri də məhz budur: Rusiya arxa həyəti hesab etdiyi ərazilərdə söz sahibliyini itirir.
Jalə Rövşən
