Şuşada bağlanan müqavilə rusları və erməniləri qorxuya saldı, Əliyevin imzasını görənlər…

15 iyun 2021-ci ildə Şuşada imzalanan bəyannamənin bütün mətnini sürətlə oxusanız, orada güclü hərbi öhdəliklər, enerji əməkdaşlığı, ticarət, diaspora, media sektorlarına dair maddələr taparsınız, lakin bütün bu maddələrin altında yatan şeyi  bu sənədin niyə məhz bu gün, məhz bu şəhərdə imzalandığını  anlamaq üçün başqa bir mənzərəyə baxmaq lazımdır:

İki ölkənin rəhbəri azad edilmiş bir şəhərə gəldi, xarabalıqların içindəki sülh mərasimigahında əyləşdi, 100 il əvvəl bu iki xalq arasında bağlanmış müqavilənin varisi kimi yeni bir sənəd imzaladı.

Şuşa Bəyannaməsinin mətninin ilk fəslindəki istinadı oxuyanda bir an dayanmaq lazımdır:

Sənəd "13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars müqaviləsinə" açıqca, rəsmi şəkildə istinad edir (Şuşa Bəyannaməsi, president.az, 15 iyun 2021). Bu istinadın ağırlığını anlamaq üçün Qars müqaviləsinin nə olduğunu bilmək lazımdır. 1921-ci ilin payızında Türkiyə Böyük Millət Məclisi ilə Cənubi Qafqazın üç sovet respublikası - Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan arasında imzalanan Qars müqaviləsi müasir Türkiyənin şərq sərhədini hüquqi cəhətdən müəyyən etdi, Naxçıvanın Azərbaycana bağlılığını beynəlxalq sənəddə təsbit etdi və bu ərazinin Türkiyənin zəmanəti altına verilməsini şərtləndirdi. Sənəd bu gün də qüvvədədir, heç vaxt ləğv edilməyib (Karabakh.org, "Kars Treaty", 1921).

Şuşa Bəyannaməsi isə məhz bu sənədə istinad edərək onun varisini müasir müttəfiqlik çərçivəsini elan etdi. Jamestown Foundation analitiki bu əlaqəni belə qiymətləndirir:

"100 il sonra Azərbaycan Türkiyə ilə başqa bir sənəd imzaladı ki, bu da Türkiyəni Azərbaycanın Şuşa üzərindəki suverenliyi üçün fəal zəmanətçi kimi müəyyən edir" (Jamestown Foundation, "Shusha Declaration Cements Azerbaijani-Turkish Alliance", iyun 2021). Başqa sözlə: 1921-ci ildə Naxçıvan üçün nə edildisə, 2021-ci ildə Şuşa üçün eyni struktur yeniləndi, amma bu dəfə sovet nəzarəti altında deyil, azad şəhərdə, iki müstəqil dövlət arasında, hər ikisinin öz seçimi ilə. Bu, Azərbaycan tarixinin 100 illik dövrəsinin bağlandığı andır, əvvəli Qarsdadır, sonu Şuşadadır, ortasında isə 100 il var ki, hər onilliyi ayrıca bir kitabın mövzusudur.

Bu bəyannamənin başqa hər hansı bir şəhərdə  Bakıda, Ankarada, Cenevrədə  imzalanması mümkün idi. Seçim Şuşa oldu. 

Şuşa 2020-ci il oktyabrın 8-də  44 günlük müharibənin 4-cü günündə  azad edilmişdi. Prezident Əliyev həmin gün bunu canlı efirdə elan edərkən şəhəri "ürəyimin döyüntüsü" adlandırdı. Şuşa erməni qüvvələri tərəfindən 1992-ci ilin mayında işğal altına alınmışdı, tam 28 il, 5 ay, 8 gün. Bu şəhər xanlar dövründən üzü bəri Azərbaycan klassik musiqi mədəniyyətinin beşiyi, Üzeyir Hacıbəyovun, Bülbülün, Xan Şuşinskinin torpağı idi, Qarabağ xanlığının siyasi mərkəzi idi, Azərbaycan aydınlığının əsrlər boyu toplaşdığı şəhər idi. Onun işğalı Azərbaycan cəmiyyəti üçün hərbi yenilgidən artıq bir mədəni yaddaşın qoparılması idi, tarixi kimliyin bir hissəsinin məhv edilməsi idi.

Buna görə Türkiyənin müttəfiqlik bəyannaməsinin məhz bu şəhərdə imzalanması  8 ay əvvəl hələ işğal altında olan, əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin simvolu olmuş bu şəhərdə  özü bir mesaj daşıyırdı.

Şuşa Bəyannaməsinin rəsmi mətninin (president.az, 15 iyun 2021) yeddi əsas sütun üzərində qurulduğu görünür:

Siyasi-diplomatik əməkdaşlıq, müdafiə sənayesi inteqrasiyası, enerji layihələri, ticarət-iqtisadi sahə, mədəniyyət-təhsil sahəsi, diaspora əməkdaşlığı, nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturu. Lakin bunların içindən bir maddə xüsusi ağırlıq daşıyır: müdafiə sahəsindəki öhdəlik.

Sənəd iki ölkənin müdafiə sənayesi sahəsində dərin inteqrasiyanı, birgə hərbi hazırlığı, ortaq müdafiə məhsulları istehsalını məqsəd kimi müəyyən edir. Bu maddə soyuq diplomatik dil ilə yazılıb, lakin onun içindəki reallıq aydındır:

Bayraktar TB2 pilotsuz uçuş aparatları Azərbaycanın 44 günlük müharibədəki strateji üstünlüyünün əsas amillərindən biri idi, və bu texnologiyanın yarandığı müdafiə-sənaye əməkdaşlığı məhz bu bəyannamənin hüquqi çərçivəsini əsas götürürdü.

Cavid Vəliyevin Moshe Dayan Mərkəzi üçün yazdığı analizdə qeyd edildiyi kimi:

"İkinci Qarabağ Müharibəsindəki hərbi qələbə Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığının ən görünən nəticəsi oldu, azad edilmiş Şuşa isə bu tərəfdaşlığın ən əyani məhsuludur" (Veliyev, Moshe Dayan Center, avqust 2023). 

Bəyannamənin imzalanmasından iki gün sonra 17 iyun 2021-ci ildə Rusiya Xarici İşlər Naziri Sergey Lavrov jurnalistlərə açıqlama verdi. Ondan soruşuldu ki, Ərdoğan Azərbaycanda Türkiyənin hərbi bazası qura biləcəyini istisna etməmişdi  bu məsələyə münasibət nədir? Lavrovun cavabı dörd sözdən ibarət idi:

"Biz şayiələri şərh etmirik" (RFE/RL, 18 iyun 2021). Bu dörd söz siyasi tarixdə çox şey ifadə edir, çünki Rusiya Cənubi Qafqazda özünü əsas vasitəçi, saymağa alışmışdı, 2020-ci ilin noyabrındakı atəşkəs bəyanatını da Moskva öz adından imzalatmışdı, lakin indi həmin coğrafiyada iki ölkə birbaşa, Rusiyasız, hərbi müttəfiqlik bəyannaməsi imzalamışdı.

Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov isə Ərdoğanın hərbi baza açıqlamasına cavab olaraq bildirdi ki, "NATO ölkələrinin hərbi infrastrukturunun sərhədlərimizə yaxın yerləşdirilməsi bizim xüsusi diqqətimizin predmetidir". Yəni Moskva "şayiə" demişdi, lakin Kremlin özü bu "şayiəni" rəsmi narahatlıq kimi etiraf etmişdi. 

Şuşa Bəyannaməsinə Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi cavabı 17 iyun 2021-ci ildə yayımlandı. Sənəddə iki maddəyə etiraz bildirilərkən bütövlükdə bəyannamənin "regional gərginliyi artıran" xarakter daşıdığı iddia edildi (Ermənistan XİN, 17 iyun 2021, mfa.am).

Lakin bu etirazın özündə də diqqət çəkən bir şey var idi:

Ermənistan rəsmiləri iyun 2021-ci ildə güclü reaksiya göstərə biləcək vəziyyətdə deyildi - 44 günlük müharibənin sona çatmasından yalnız 8 ay keçmişdi, Paşinyan hökuməti içdən ciddi siyasi təzyiq altında idi, yeni seçki ərəfəsindəydi, cəmiyyətin müharibə şoku hələ sönməmişdi.

Reaksiya oldu, lakin o reaksiya siyasi çəkisizlik içindəydi. Bir etiraz bəyanatı DA verildi, amma bu bəyanat nə regional gündəmi dəyişdirdi, nə də hər hansı diplomatik nəticə doğurdu. Şuşa Bəyannaməsi imzalandı, tarixə düşdü, Ermənistanın etirazı isə dövrün arxiv sənədlərindən birinin ətəyindəki qeyd olaraq qaldı.

Bu gün imzalanmasından tam 5 il keçdikdən sonra Şuşa Bəyannaməsinin siyasi çəkisi daha aydın görünür, çünki bəyannamə sonrakı iki ildə ən ağır sınaqdan keçdi. Bəyannamənin imzalandığı günlərdə Türkiyə-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığı artıq regionun güc tarazlığını köklü şəkildə dəyişdirmişdi, lakin bu dəyişikliyin siyasi-hüquqi sənədi yox idi.  Şuşa Bəyannaməsi həmin sənədi verdi. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağ üzərindəki nəzarəti tam bərpa etməsi, ardından region dövlətlərinin sülh danışıqlarına oturması - bütün bu proseslər həmin bəyannamənin yaratdığı siyasi arxitekturanın içindədir.

Bu inkişaf belə qiymətləndirildi:

"Şuşa Bəyannaməsinin verdiyi güc çərçivəsinin Azərbaycana əsas strateji addımları atmaqda imkan yaratdığını, 2023-cü ilin sentyabrında baş verən antiterror əməliyyatında bu müttəfiqlik arxitekturasının siyasi arxa planı olduğunu bir çox analitik qeyd edir" (Trendsgroup, "Türkiye-Azerbaijan Relations: Ideological Ties or Strategic Relations?", iyun 2025). Başqa sözlə, 2021-ci ildə Şuşada imzalanan sənəd 2023-cü ildə öz nəticəsini verdi - 100 il əvvəl Qars müqaviləsinin Naxçıvan üçün etdiyini, Şuşa Bəyannaməsi Qarabağ üçün etdi.

Sənəd imzalandı, tarix qeydə alındı. Lakin bütün bunların altında yatan şeyi 1921-ci ildən üzü bəri yaşanan 100 illik dövrənin bağlandığını anlamaq üçün sənədin mətninə yox, Şuşanın özünə baxmaq lazımdır:

Xarabalıqların içindəki bir şəhər, onun üzərindəki bəyannamə, onun arxasındakı 100 il.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı

Mənbələr

1. "Şuşa Bəyannaməsi — Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında." Rəsmi mətn. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytı, 15 iyun 2021. https://president.az/en/articles/view/52122

2. "Shusha Declaration Cements Azerbaijani-Turkish Alliance." Jamestown Foundation, iyun 2021. https://jamestown.org/shusha-declaration-cements-azerbaijani-turkish-alliance/

3. Veliyev, Cavid. "Azerbaijan-Türkiye Military Relations in the Shadow of the Negotiations with Armenia." Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies, avqust 2023. https://dayan.org/content/azerbaijan-turkiye-military-relations-shadow-negotiations-armenia

4. "Kars Treaty (1921)." Karabakh.org. https://karabakh.org/treaties/kars-treaty/

5. "Lavrov Dismisses Talk Of Possible Turkish Military Base In Azerbaijan As 'Rumors'." RFE/RL, 18 iyun 2021. https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2021/06/mil-210618-rferl01.htm

6. Ermənistan XİN bəyanatı, 17 iyun 2021. https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2021/06/17/mfa_statement_on_the_decl/10995

7. "Türkiye-Azerbaijan Relations: Ideological Ties or Strategic Relations?" Trendsgroup, iyun 2025. https://trendsgroup.org/insight/turkiye-azerbaijan-relations-ideological-ties-or-strategic-relations/