ABŞ qalib gəlmədi, İran məğlub olmadı: Əsl qalib kimdir?

Bu cümə günü İsveçrədə ABŞ ilə İran arasında Yaxın Şərqdə növbəti hərbi qarşıdurmaya son qoymalı olan sənədin imzalanacağı gözlənilir. Sazişin mətni hələ dərc olunmayıb. Bu cür sənədləri ənənəvi olaraq müşayiət edən gizli əlavələrin və ya əlavə razılaşmaların olub-olmaması da məlum deyil. Lakin artıq bu gün müəyyən ilkin nəticələr çıxarmaq mümkündür.

Onların ən əsası paradoksal səslənir: ABŞ qalib gəlmədi, İran isə məğlub olmadı.

Bu müharibə başlayanda Donald Tramp administrasiyası və onun Yaxın Şərqdəki əsas müttəfiqi olan İsrail qarşılarına sadəcə atəşkəsə nail olmaqdan qat-qat böyük məqsədlər qoymuşdular. Söhbət İranın nüvə proqramının ləğvindən, İslam Respublikasının hərbi infrastrukturunun dağıdılmasından, region boyunca proksi qruplaşmalara verilən dəstəyin dayandırılmasından və mahiyyət etibarilə Tehranda hakimiyyət dəyişikliyi üçün şərait yaradılmasından gedirdi.

Təsadüfi deyil ki, Donald Tramp dəfələrlə bəyan etmişdi ki, təxminən yarım əsrdir ABŞ-nin Yaxın Şərq siyasətinin əsas problemlərindən biri olaraq qalan İran məsələsini birdəfəlik həll etmək niyyətindədir. O, hələ ilk prezidentlik müddətində Obama administrasiyasının imzaladığı nüvə sazişindən çıxmışdı və onu kifayət qədər effektiv hesab etmirdi. Bu dəfə isə problemə güc yolu ilə həll tapmağa üstünlük verilmişdi.

Müharibə boyu ABŞ və İsrail İranın hərbi infrastrukturuna kütləvi zərbələr endirirdilər. Silah anbarları, komanda məntəqələri və hərbi təyinatlı obyektlər məhv edilirdi. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun yüksək komandanlıq nümayəndələri hədəfə alınırdı, İranın ali dini liderinin həlak olmasını isə deməyə belə ehtiyac yoxdur. Bir çox analitiklər gözləyirdilər ki, bu qədər genişmiqyaslı kampaniya Tehrandakı hakimiyyətin sabitliyini pozacaq.

Lakin bu baş vermədi. Rejim ayaqda qaldı.

Bəli, o, ciddi itkilər verdi. Bəli, onun imkanları nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldı. Ancaq müharibənin əsas siyasi məqsədinə nail olunmadı. İslam Respublikası idarəolunanlığını qoruyub saxladı. Dövlət institutları fəaliyyətini davam etdirdi. Siyasi sistem çökmədi.

Deməli, ABŞ-nin strateji qələbəsindən danışmaq hələ tezdir.

Radarları, zavodları, anbarları və qərargahları məhv etmək olar. Lakin mövcudluğu naminə yüksək bədəl ödəməyə hazır olan bir dövləti məhv etmək qat-qat çətindir.

Müharibənin nəticələri İsrail üçün də az mürəkkəb olmadı. Şübhəsiz ki, İsrail ordusu yüksək effektivlik nümayiş etdirdi. Lakin strateji qələbə vurulan hədəflərin sayı ilə deyil, siyasi reallığın dəyişməsi ilə ölçülür.

Siyasi reallıq isə dəyişmədən qaldı.

İran regionun ən böyük geosiyasi oyunçularından biri olaraq qalır. Onun qonşu ölkələrə təsiri məsələsi açıq olaraq qalır. Müttəfiqlərinin gələcəyi ilə bağlı suallar da gündəmdən çıxmayıb. Üstəlik, əgər yekun razılaşmalarda həqiqətən də Livanla bağlı müddəalar yer alacaqsa, bu o deməkdir ki, “Hizbullah” problemi də hələ tam həll olunmayıb.

Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət diqqət çəkir.

Müharibədən əvvəl boğaz beynəlxalq gəmiçilik üçün açıq idi. Münaqişə dövründə isə onun bağlanması təhlükəsi dünya enerji bazarında qeyri-sabitliyin əsas amillərindən birinə çevrildi. Risklərin artması enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə dərhal təsir göstərdi.

Ona görə də saziş imzalandıqdan sonra Hörmüz boğazı yenidən açıq qalarsa, bu sadəcə müharibədən əvvəl mövcud olan vəziyyətə qayıdış demək olacaq. Bunu qələbə adlandırmaq çətindir.

Üstəlik, enerji bazarındakı qeyri-sabitlik ABŞ-nin özünə də zərbə vurdu. ABŞ-də benzinin qiymətinin artması bu il noyabrın 3-də keçirilməli olan aralıq seçkilər ərəfəsində Amerika administrasiyası üçün ciddi çağırışa çevrildi. ABŞ-də neft biznesinin bəzi nümayəndələri yaranmış vəziyyətdən fayda götürə bilsələr də, amerikalı istehlakçılar tamamilə fərqli reallıqla üzləşdilər.

Buna görə də gələcək razılaşmaları Vaşinqtonun qeyd-şərtsiz qələbəsi kimi təqdim etmək cəhdləri qaçılmaz olaraq sadə bir sualla qarşılaşacaq: əgər məqsəd Tehranda hakimiyyət dəyişikliyi idisə, bəs bu hakimiyyət niyə qorunub saxlanıldı?

Lakin İranın qələbəsindən danışmaq da eyni dərəcədə yanlış olardı.

Bəli, rejim ayaqda qaldı. Bəli, dövlət öz bütövlüyünü qorudu. Bəli, ölkə rəhbərliyi güclü xarici təzyiq qarşısında dözümlülüyünü nümayiş etdirdiyini bəyan etmək imkanı əldə etdi.

Ancaq bunun bədəli olduqca ağır oldu.

Dağıdılmış infrastruktur, hərbi-sənaye kompleksinə vurulmuş ciddi ziyan, inflyasiya, iqtisadi problemlər, işsizliyin və sosial narazılığın artması ölkədaxili vəziyyətə hələ uzun illər təsir göstərəcək.

Üstəlik, müharibə İran elitası daxilindəki mübarizəni qaçılmaz olaraq daha da kəskinləşdirəcək.

Hərbi strukturlar, ilk növbədə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu, siyasi mövqelərinin gücləndirilməsi ilə bağlı iddialarını irəli sürəcəklər. Mülki siyasi institutlar — prezident, parlament və müxtəlif siyasi qruplar da kənarda qalmayacaqlar. Ölkənin dini rəhbərliyi də öz rolunu yenidən gücləndirməyə çalışacaq.

Gərginliyi artıran əlavə amillərdən biri də sanksiyaların qismən ləğvi halında meydana çıxacaq dondurulmuş aktivlərin və resursların bölüşdürülməsi məsələsi ola bilər.

Bütün bunlar yeni daxili münaqişələr və siyasi sarsıntılar üçün zəmin yaradır.

Ona görə də İranın qələbəsindən danışırıqsa, bu daha çox Pirr qələbəsidir.

Rejim hakimiyyəti qoruyub saxladı, lakin ölkə bunun üçün çox ağır bədəl ödədi.

Əslində isə bu günün əsas qalibi nə Vaşinqtondur, nə də Tehran.

Əsas qalib zamandır.

ABŞ təhlükəli eskalasiyadan çıxmaq imkanı əldə etdi. İran nəfəsini dərmək fürsəti qazandı. İsrail yenidən qruplaşmaq imkanı əldə etdi. Lakin regionun fundamental problemlərinin heç biri qəti şəkildə həll olunmadı.

Yaxın Şərq dərin ziddiyyətlərin, toqquşan maraqların və daim dəyişən ittifaqların məkanı olaraq qalır. Artıq bu gün regionun bir çox dövlətləri təhlükəsizlik strategiyalarına yenidən baxır, yeni situativ koalisiyalar formalaşdırır və öz maraqlarını qorumağın yeni mexanizmlərini axtarırlar.

Buna görə də baş verənləri münaqişənin sonu kimi deyil, daha çox onun müvəqqəti fasiləsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Bu gün Vaşinqton diplomatik qələbədən danışacaq. Tehran öz dözümlülüyünü önə çəkəcək. İsrail isə rəqibin zəiflədiyini vurğulayacaq.

Lakin tarix müharibələri adətən fərqli qiymətləndirir.

O, yalnız bir sual verir: müharibədən sonra dünya yeni bir müharibənin qarşısını alacaq qədər dəyişdimi?

Hələlik cavab mənfidir.

Məhz buna görə də bu günün əsas nəticəsi paradoksal görünür: ABŞ qalib gəlmədi. İran məğlub olmadı.

Yaxın Şərq isə öz gələcəyi uğrunda növbəti mübarizə mərhələsi öncəsi sadəcə növbəti möhlət əldə etdi. Henri Kissincerin dediyi kimi: “Heç bir müharibə onu başlayanların planlaşdırdığı şəkildə başa çatmır”.

Ramiz Yunus

Xəzər Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru