Türkiyə-İsrail gərginliyində Azərbaycan işığı

Aprel 2025-dən bəri İsrail Suriyadakı hədəflərə 988 hava-artilleriya zərbəsi vurub — bu, Əsədin son 7 ilindəki cəmi zərbə sayının (334) demək olar ki, üç qatıdır.

Eyni vaxtda Türkiyə Hələb-Hama xəttində hərbi baza qurmaq planını irəli sürüb, lakin İsrail məhz nəzərdə tutulan bazaların yerini bombalayandan sonra Ankara yerləşdirməni dayandırıb.

Aprel 2025-də Vaşinqtonun təkidi ilə Ankara-Tel-Əviv arasında "deconfliction" (toqquşmanın qarşısının alınması) mexanizmi quruldu — maraqlıdır ki, bunun vasitəçisi məhz Azərbaycan oldu.

Avqust 2025-də Fidan açıq mətnlə dedi: "İsrail bu qaranlıq mənzərənin ən böyük aktorlarından biridir" və Suriyanın xaosa sürüklənməsinin "İsrailin milli təhlükəsizlik prioritetinə çevrildiyini" iddia etdi.

Bu qədər sərt ritorikanın arxasında nə dayanır?

Səthi baxışda sadə görünür: iki regional güc Əsəddən sonrakı Suriyada nüfuz uğrunda yarışır. Amma bu izah çox primitivdir — əgər sadəcə "nüfuz yarışı" olsaydı, niyə məhz indi, məhz bu intensivlikdə partlayır?

Məsələ burasındadır ki, bir tərəf öz adından danışmır. Türkiyə özünü "güclü, mərkəzləşdirilmiş Suriya dövləti" layihəsinin himayəçisi kimi təqdim edir, amma əslində bu, real olaraq Ankaranın Osmanlı-sonrası nüfuz sahəsini bərpa etmək cəhdidir — İsrailin daxili təhlükəsizlik komitəsinin hesabatında bunun adı birbaşa qoyulub: "Türkiyənin Osmanlı İmperiyasının əzəmətini bərpa etmək istəyi". İsrail isə "təhlükəsizlik" deyəndə əslində Suriyanın əbədi zəif və parçalanmış qalmasını nəzərdə tutur — bu, Əsəd dövründən qalma köhnə doktrinanın davamıdır, sadəcə indi "İran" sözü "Türkiyə" ilə əvəzlənib.

Niyə məhz İran yox, Türkiyə?

İran geri çəkilib — bu, danılmaz faktdır. Amma boşluğa kim doldu? Cavab gözlənildiyi kimi "xaos" yox, intensiv institusionallaşma oldu: Türkiyə Suriya Milli Ordusunu üç konsolidə edilmiş diviziyaya bölərək (oktyabr 2025) kürd SDF-i də bu struktura inteqrasiya etməyə nail oldu, yanvar 2026-da əş-Şəraa ilə Abdinin atəşkəs sazişini bağlatdırdı. Bu, İsrail üçün İrandan da təhlükəli model idi — çünki İran şiə milisləri ilə işləyirdi, parçalanmış, idarə olunması nisbətən asan bir şəbəkə yaradırdı. Türkiyə isə əksinə, mərkəzləşdirilmiş, nizami orduya malik, NATO təcrübəsi olan bir dövlət qurmağa çalışır — bu, İsrail üçün sərhədində "kiçik Türkiyə" deməkdir, "parçalanmış İran milisləri"ndən qat-qat çətin idarə olunan formatdır.

Məhz buna görə İsrail 2025-ci ilin sentyabrında Türkiyənin Homsun cənubundaki anbarlara göndərdiyi raketləri və hava müdafiə sistemlərini bombaladı, avqustda isə Dəməşq yaxınlığında Türkiyənin yerləşdirdiyi iddia edilən kəşfiyyat avadanlığını ələ keçirdi. Bunlar təsadüfi insidentlər olmamaqla yanaşı, sistemli, hədəfli mesajdır: "sən bura sərt struktur qura bilməzsən".

Druzlar və kürdlər: kimin kuklasıdır?

İyul 2025-də Sveydada baş verən Druz-bədəvi qarşıdurmasında yüzlərlə insan həlak oldu. Diqqət yetirin: dərhal sonra İsrail "Suriya druzlarının himayədarı" rolunu açıqca elan etdi, hərbi əməliyyat keçirdi. Bu, təsadüf deyil — İsrailin israrla dəstəklədiyi "parçalanmış Suriya" doktrinasının praktik tətbiqidir: əgər mərkəzi dövlət güclənə bilmirsə (druz, kürd, ələvi azlıqları daim "öz himayəçisini" axtarmağa məcburdursa), Türkiyənin "vahid, güclü Suriya" planı da reallaşa bilməz.

Maraqlı haldır ki, kürd SDF-in, məhz İsrail-Türkiyə gərginliyinin kəskinləşdiyi vaxtda, qəfildən Şəraa hökumətinə inteqrasiyaya razı olması heç də təsadüfi deyil — bu, kürdlərin artıq İsrail kartının uzunmüddətli perspektivdə özlərinə fayda vermədiyini anlamalarının nəticəsi idi. Hər halda, kürdlər tarixən "böyük dövlətlərin oyun kartı" rolunu yaxşı bilirlər — PKK-Türkiyə-İsrail üçbucağında dəfələrlə bu kartın necə işlədildiyini görüblər.

ABŞ-ın rolu: arbitr, yoxsa gizli iştirakçı?

Noyabr 2025-də Dəməşq yaxınlığında daimi ABŞ bazasının qurulması, məhz əş-Şəraanın Ağ Evə səfəri zamanı rəsmiləşdirildi. Beləcə, Vaşinqtonun "arbitr" maskası altında, əslində oyunun üçüncü, ən güclü oyunçusu olduğunu göstərir. Niyə? Çünki yalnız fiziki olaraq Dəməşqin yanında dayanan bir güc, Türkiyə-İsrail toqquşmasını "idarə edə bilən" mövqedə olar.

ABŞ-ın strategiyası iki üzlüdür: bir tərəfdən Rubio aprel ayında Fidanla görüşərək "deconfliction"ı təşviq edir, digər tərəfdən isə məhz bu gərginliyin davam etməsi Vaşinqtona sərf edir — çünki nə Türkiyə, nə İsrail tam güclənə bilmir, hər ikisi ABŞ-ın "arbitrliyinə" möhtac qalır. Klassik "tarazlaşdırma" taktikasıdır: heç bir tərəfin tam qalib gəlməsinə imkan vermədən, hər ikisini özünə bağlamaq.

Diqqətəlayiqdir ki, Azərbaycanın bu mexanizmdə vasitəçi seçilməsi də təsadüfi deyil — Bakı həm Ankara, həm Tel-Əviv ilə strateji əlaqədədir, və bu, ona həm Türk dünyasında, həm də Qərb-İsrail oxunda əlavə çəki qazandırır. Bəlkə də, gələcəkdə Azərbaycanın bu rolu daha da institusionallaşacaq — xüsusilə əgər Ankara-Tel-Əviv gərginliyi kəskinləşərsə, üçüncü "etibarlı kanal" kimi Bakının çəkisi yalnız artacaq.

Nəticə nə olacaq?

Mənim fikrimcə, bu, qısamüddətli "isti müharibəyə" keçməyəcək — hər iki tərəf bunu yaxşı bilir, çünki açıq toqquşma hər ikisi üçün məhvedicidir. Lakin "soyuq rəqabət" forması uzun illər davam edəcək: Türkiyə tədricən, lakin israrla Suriya ordusunu öz modelinə uyğunlaşdıracaq, İsrail isə hər addımda "qırmızı xətlər" çəkməyə davam edəcək. Əgər gələcəkdə Netanyahu hökuməti dəyişərsə (Vaşinqton İnstitutunun analitikləri də bunu gözləyir), bəlkə də praqmatik bir görüş nöqtəsi tapıla bilər — amma hələlik hər iki tərəf öz auditoriyasına (Ərdoğanın daxili konservativ bazası, Netanyahunun təhlükəsizlik blokları) güc nümayişi etməyə məcburdur.

Əsl sual budur: əgər Türkiyə-İsrail "soyuq müharibəsi" institusionallaşarsa, Qafqaz və Mərkəzi Asiyada bu, hansı tərəfdaşlıqlara təzyiq yaradacaq?

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı