Tarix böyük münaqişələrin baş verəcəyini göstərir — Ramiz Yunus yazır...
Birinci Dünya müharibəsi, Yalta sistemi, Soyuq müharibə, SSRİ-nin dağılması və Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzü dünyanı yeni geosiyasi transformasiya dövrünə necə gətirib çıxardı?
Dünya dərin transformasiya dövrünü yaşayır. Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, Yaxın Şərqdəki münaqişə, ABŞ ilə Çin arasında artan rəqabət, beynəlxalq hüququn böhranı və qlobal institutların zəifləməsi beynəlxalq sistemin yeni bir mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Mövcud təlatümlərin səbəblərini anlamaq üçün Birinci və İkinci Dünya müharibələrindən sonra formalaşan dünya nizamının tarixini araşdırmaq, həmçinin Sovet İttifaqının dağılmasının və ABŞ liderliyi altında təkqütblü dünyanın yaranmasının nəticələrini təhlil etmək lazımdır. Bu gün aydın görünür ki, qlobal təhlükəsizliyin köhnə mexanizmləri artıq yeni çağırışlara effektiv reaksiya vermək iqtidarında deyil və bəşəriyyət yeni dünya nizamının formalaşması mərhələsindədir.
BİRİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİ VƏ YENİ DÜNYANIN DOĞULUŞU
Birinci Dünya müharibəsi bir neçə amilin vəhdətinin nəticəsi oldu: böyük dövlətlərin müstəmləkələr və bazarlar uğrunda mübarizəsi, millətçiliyin yüksəlişi, hərbi-siyasi blokların formalaşması və silahlanma yarışı.
Müharibəyə səbəb 1914-cü ildə Sarayevoda ershersoq Frans Ferdinandın qətli oldu, lakin müharibənin əsl səbəbləri onilliklər ərzində formalaşmışdı. Müharibədən sonra 1919-cu ildə Versal müqaviləsi imzalandı. Almaniya müharibənin başlanmasına görə məsul tərəf elan edildi və ciddi ərazi, hərbi və iqtisadi məhdudiyyətlərlə üzləşdi. Onun üzərinə böyük həcmdə reparasiyalar qoyuldu, silahlı qüvvələri isə əhəmiyyətli dərəcədə ixtisar edildi. Yeni münaqişələrin qarşısını almaq məqsədilə Millətlər Liqası yaradıldı. Bu, kollektiv təhlükəsizlik üzrə beynəlxalq sistem yaratmaq istiqamətində ilk cəhd idi, lakin Versal sistemi dayanıqlı olmadı. Qalib dövlətlər maraqların ədalətli balansını yarada bilmədilər, Almaniyanın alçaldılması isə gələcək revanşizmin əsas səbəblərindən birinə çevrildi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra dünya formal olaraq çoxqütblü qalsa da, Avropadakı əvvəlki qüvvələr balansı artıq dağıdılmışdı.
İKİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİ VƏ İKİQÜTBLÜ DÜNYANIN FORMALAŞMASI
Versal sisteminin çatışmazlıqları, 1930-cu illərin iqtisadi böhranı, Almaniyada nasistlərin hakimiyyətə gəlməsi və təcavüzkarı sakitləşdirmə siyasəti İkinci Dünya müharibəsinin başlanmasına gətirib çıxardı. Antihitler koalisiyasının qələbəsindən sonra dünya liderləri Yalta və Potsdam konfranslarında görüşərək müharibədən sonrakı dünya quruluşunun əsaslarını müəyyən etdilər.
Almaniya yenidən cəzalandırıldı, işğal zonalarına bölündü və faktiki olaraq müstəqil xarici siyasət aparmaq imkanından məhrum edildi. 1945-ci ildə yeni qlobal müharibələrin qarşısını almaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yaradıldı. Lakin çox keçmədən keçmiş müttəfiqlər – Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı rəqiblərə çevrildilər. Soyuq müharibə başladı və dünya iki qarşıdurmalı düşərgəyə bölündü. Beləliklə, beynəlxalq münasibətlərin ikiqütblü sistemi formalaşdı. Bu sistemdə iki supergüc planetdə baş verən əsas siyasi proseslərə nəzarət edirdi. Çoxsaylı böhran və lokal müharibələrə baxmayaraq, aydın qüvvələr balansının mövcudluğu beynəlxalq münasibətlərdə nisbi proqnozlaşdırıla bilənlik yaradırdı.
SSRİ-NİN DAĞILMASI VƏ TƏKQÜTBLÜ AN
1991-ci ildə Sovet İttifaqı mövcudluğunu dayandırdı. Soyuq müharibə ABŞ və Qərb inkişaf modelinin qələbəsi ilə başa çatdı. Bir müddət çoxlarına elə gəlirdi ki, bəşəriyyət görünməmiş sabitlik və qlobal inteqrasiya dövrünə qədəm qoyur.
ABŞ yeganə supergüc oldu və formalaşan dünya nizamı təkqütblü sistem adlandırıldı. Lakin tarix göstərdi ki, bir dövlətin dominantlığı geosiyasi rəqabətin sona çatması demək deyil.
“TARİXİN SONU” NƏZƏRİYYƏSİ VƏ ONUN İFLASI
1990-cı illərin əvvəllərində bir çox Qərb siyasətçiləri və tədqiqatçıları hesab edirdilər ki, Soyuq müharibənin başa çatması liberal demokratiyanın bəşəriyyət üçün universal inkişaf modeli kimi qəti qələbəsi deməkdir. Bu ideyanın ən məşhur ifadəsi Frensis Fukuyamanın “Tarixin sonu və son insan” kitabı oldu. Fukuyama iddia edirdi ki, bəşəriyyətin ideoloji təkamülü yekun mərhələyə çatıb və liberal demokratiya ilə bazar iqtisadiyyatı ictimai quruluşun son formasıdır. İlk baxışdan XX əsrin sonundakı hadisələr bu nəzəriyyəni təsdiqləyirdi. Kommunist blok dağıldı, əksər ölkələr qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya etməyə başladı, ABŞ-nin təsiri isə görünməmiş səviyyəyə yüksəldi. Lakin XXI əsrin ilk onilliklərində məlum oldu ki, tarix bitməyib. Geosiyasi rəqabətin qayıdışı, Çinin yüksəlişi, regional güclərin güclənməsi, beynəlxalq terrorizm, postsovet məkanındakı müharibələr və qlobal institutların böhranı göstərdi ki, dünya ümumi razılıq dövrünə deyil, yeni beynəlxalq sistemin formalaşması mərhələsinə daxil olub. Paradoks ondadır ki, Qərbin Soyuq müharibədə qələbəsi yeni tarixi dövrün başladığı anda tarixi prosesin başa çatması illüziyasını yaratdı. “Tarixin sonu” əvəzinə bəşəriyyət tamamilə yeni bir tarixin başlanğıcı ilə üzləşdi.
GƏLƏCƏK HAQQINDA MÜBAHİSƏLƏR: FUKUYAMA, HANTİNQTON VƏ MİRŞAYMER
Soyuq müharibənin bitməsindən sonra aparıcı dünya mütəfəkkirləri SSRİ-nin dağılmasından sonrakı dünyanın necə olacağını izah etməyə çalışdılar. Ən məşhur konsepsiyalardan birini Fukuyama irəli sürdü. Lakin amerikalı politoloq Samuel Hantinqton “Sivilizasiyaların toqquşması və dünya nizamının yenidən qurulması” kitabında bildirirdi ki, gələcəyin əsas münaqişələri ideologiyalar arasında deyil, sivilizasiyalar və mədəni-tarixi birliklər arasında baş verəcək. Hantinqtonun fikrincə, kapitalizm və kommunizm qarşıdurmasının sona çatmasından sonra dünya vahid olmayacaq. Əksinə, Qərb, islam, Çin, pravoslav, hindu və digər sivilizasiyalar arasındakı fərqlər dünya siyasətində getdikcə daha mühüm rol oynayacaq. Daha realist yanaşmanı siyasi realizm məktəbinin tanınmış nümayəndələrindən biri olan Con Mirşaymer təklif etmişdi. Onun nəzəriyyəsinə görə, dövlətlər ideologiyalarından asılı olmayaraq ilk növbədə təhlükəsizlik və qüvvələr balansı məsələlərini rəhbər tuturlar. Mirşaymer hesab edirdi ki, böyük dövlətlər arasındakı rəqabət beynəlxalq sistemin təbii vəziyyətidir və demokratiyanın yayılması və ya beynəlxalq təşkilatların inkişafı ilə aradan qaldırıla bilməz. Bu baxımdan ABŞ ilə Çin arasında artan gərginlik, eləcə də Rusiya ilə Qərb arasındakı qarşıdurma böyük dövlətlərin təsir və təhlükəsizlik uğrunda mübarizəsinin qanunauyğun nəticəsidir. Bugünkü hadisələr göstərir ki, bu nəzəriyyələrin heç biri 1991-ci ildən sonrakı dünyanın inkişafını tam izah edə bilməyib. Lakin onların hər biri müəyyən mənada haqlı olub. Fukuyama bazar iqtisadiyyatının və demokratik institutların qlobal yayılmasını düzgün qiymətləndirib. Hantinqton sivilizasiya kimliyinin artan əhəmiyyətini düzgün göstərib. Mirşaymer isə böyük dövlətlər arasında geosiyasi rəqabətin qaçılmazlığını qiymətləndirməkdə reallığa ən yaxın mövqe tutub.
İSLAH EDİLMƏMİŞ QALİBLƏR DÜNYASI
Soyuq müharibədən sonrakı dövrün əsas strateji səhvlərindən biri beynəlxalq institutların genişmiqyaslı islahatının həyata keçirilməməsi oldu. Qlobal idarəetmə sistemi faktiki olaraq 1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qalibləri tərəfindən formalaşdırılmış qaydalar əsasında fəaliyyətini davam etdirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin tərkibi dəyişməz qaldı. Veto hüququ mexanizmi olduğu kimi saxlanıldı. Beynəlxalq maliyyə və siyasi institutlar da XX əsrin ortalarının məntiqi ilə işləməyə davam etdilər. Halbuki dünya artıq köklü şəkildə dəyişmişdi. Almaniya və Yaponiya dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından olmuşdu. Çin planetin ikinci iqtisadiyyatına çevrilmişdi. Hindistan qlobal inkişafın əsas mərkəzlərindən biri olmuşdu. Yeni regional güc mərkəzləri yaranmışdı. Lakin siyasi memarlıq hələ də 1945-ci ilin reallıqlarını əks etdirirdi. Nəticədə qüvvələrin faktiki bölgüsü ilə formal idarəetmə mexanizmləri arasındakı uçurum getdikcə böyüyürdü. Məhz bu disbalans beynəlxalq institutlara və beynəlxalq hüquqa etimadı tədricən sarsıdırdı.
BEYNƏLXALQ HÜQUQUN BÖHRANI
SSRİ-nin dağılmasından sonrakı onilliklər ərzində dünya dəfələrlə beynəlxalq hüququn məhdudiyyətlərini nümayiş etdirən vəziyyətlərlə üzləşib. Postsovet məkanındakı dondurulmuş münaqişələr mövcud təhlükəsizlik sisteminin böhranının ən parlaq nümunələrindən birinə çevrilib. Azərbaycan Qarabağı uğrunda Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi, Gürcüstanın Abxaziya və Tsxinvali bölgələrindəki vəziyyət, Moldovadakı Dnestryanı problemi, daha sonra isə Rusiyanın Ukraynanın Krım yarımadasını ilhaq etməsi və Donbas müharibəsi beynəlxalq mexanizmlərin bu cür böhranların qarşısını almaq və onları həll etməkdə acizliyini göstərdi. Bir çox hallarda beynəlxalq təşkilatların qərarları yalnız deklarativ xarakter daşıdı və real icra mexanizmləri ilə müşayiət olunmadı. Son yüz ilin əsas dərsi ondan ibarətdir ki, siyasi institutları dünyadakı real qüvvələr bölgüsünü əks etdirməyən heç bir dünya nizamı uzun müddət mövcud ola bilməz. Məhz formal memarlıq ilə faktiki qüvvələr balansı arasındakı bu uçurum Versal sistemini dağıtdı, Yalta-Potsdam nizamının böhranına səbəb oldu və bu gün Soyuq müharibədən sonra formalaşmış beynəlxalq sistemin aşınmasını sürətləndirir.
RUSİYANIN UKRAYNAYA QARŞI MÜHARİBƏSİ DÖNÜŞ NÖQTƏSİ KİMİ
Rusiyanın 24 fevral 2022-ci ildə Ukraynaya genişmiqyaslı hücumu İkinci Dünya müharibəsindən bəri Avropada baş vermiş ən böyük hərbi münaqişə oldu. Bu münaqişə təkcə Avropa təhlükəsizlik sisteminin deyil, həm də 1945-ci ildən sonra yaradılmış bütün beynəlxalq memarlığın dərin böhranını nümayiş etdirdi. Müharibə göstərdi ki, münaqişə tərəflərindən biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olduqda beynəlxalq institutların imkanları məhduddur. Faktiki olaraq Rusiya-Ukrayna müharibəsi yeni dünya nizamının formalaşmasını sürətləndirən əsas amillərdən birinə çevrildi.
QÜVVƏLƏR BALANSI SİYASƏTİNİN QAYIDIŞI
SSRİ-nin dağılmasından sonra bir çox dövlətlər hesab edirdilər ki, klassik geosiyasət dövrü tədricən keçmişdə qalır. Lakin son onilliklərin hadisələri bunun əksini göstərdi. XIX əsrdən və XX əsrin birinci yarısından tanış olan qüvvələr balansı siyasəti beynəlxalq münasibətlərə yenidən qayıtdı. Rusiya postsovet məkanında təsirini qorumağa çalışır. Çin Hind-Sakit okean regionunda mövqelərini gücləndirir. ABŞ qlobal liderliyini saxlamağa çalışır. Regional dövlətlər də öz təsir dairələrini genişləndirmək istəyirlər. Beləliklə, dünya tədricən iri güc mərkəzləri arasında rəqabət məntiqinə qayıdır. Məhz buna görə Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, Yaxın Şərqdəki münaqişələr, Tayvan ətrafındakı gərginlik, nəqliyyat dəhlizləri, enerji marşrutları və texnoloji liderlik uğrunda mübarizə ayrı-ayrı böhranlar deyil, vahid qlobal transformasiya prosesinin elementləridir.
ABŞ, ÇİN VƏ GƏLƏCƏK DÜNYA LİDERLİYİ UĞRUNDA MÜBARİZƏ
Ukrayna müharibəsi fonunda ABŞ ilə Çin arasında strateji rəqabət getdikcə daha qabarıq şəkildə görünür. Əgər XX əsr əsasən ABŞ ilə SSRİ arasındakı qarşıdurma ilə müəyyən olunurdusa, XXI əsr Vaşinqton və Pekin arasındakı rəqabət dövrünə çevrilə bilər. Rəqabət eyni vaxtda iqtisadiyyat, texnologiyalar, energetika, ticarət, maliyyə və hərbi sahələrdə inkişaf edir. Bununla belə, nə ABŞ, nə də Çin birbaşa hərbi toqquşmada maraqlıdır. Əsas mübarizə dünyanın müxtəlif ölkə və regionları üzərində təsir uğrunda gedir.
ORTA VƏ KİÇİK DÖVLƏTLƏRİN ROLU
Tarix göstərir ki, qlobal transformasiya dövrlərində ən böyük risklər çox vaxt məhz orta və kiçik dövlətlər üçün yaranır. Belə ölkələr tez-tez böyük dövlətlərin maraqlarının kəsişmə zonasına düşür və geosiyasi təzyiq obyektinə çevrilirlər. Buna görə də əsas vəzifə öz dayanıqlılığını gücləndirməkdən ibarətdir: iqtisadiyyatın inkişafı, silahlı qüvvələrin modernləşdirilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və praqmatik xarici siyasətin həyata keçirilməsi. Postsovet məkanında bu siyasəti Azərbaycan uğurla nümayiş etdirir. Onun təcrübəsi həm qonşu ölkələr, həm də dünyanın bir çox kiçik və orta dövlətləri üçün olduqca ibrətamizdir. Dövlətlərə öz maraqlarını birgə müdafiə etməyə imkan verən regional birliklər xüsusi əhəmiyyət qazanır. Belə mexanizmlərə nümunə kimi Cənub-Şərqi Asiya Dövlətləri Assosiasiyası, Türk Dövlətləri Təşkilatı, Fars Körfəzi Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurası və digər regional strukturlar göstərilə bilər. Bu cür birliklər nə qədər güclü olarsa, xarici oyunçuların onların maraqlarını nəzərə almaması bir o qədər çətin olar.
YENİ ÇOXQÜTBLÜ DÜNYA
Bu gün beynəlxalq münasibətlərdə çoxqütblü sistemin tədricən formalaşdığını göstərən əlamətlər getdikcə artır. ABŞ dünyanın ən böyük dövləti statusunu qoruyub saxlayır, lakin artıq 1990-cı illərdə və 2000-ci illərin əvvəllərində malik olduğu dominantlıq səviyyəsinə sahib deyil. Çin öz mövqelərini sürətlə gücləndirir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqı, Hindistan, Türkiyə, Fars körfəzi ölkələri, Cənub-Şərqi Asiya dövlətləri və digər regional güc mərkəzləri də mühüm rol oynamaqda davam edirlər. Çox güman ki, gələcək sistemin iki əsas qütbü məhz ABŞ və Çin olacaq. Bununla yanaşı, dünya siyasəti və iqtisadiyyatına əhəmiyyətli təsir göstərə bilən digər nüfuz mərkəzləri də mövcud olacaq. Yeni dünya nizamının formalaşması uzunmüddətli və mürəkkəb proses olacaq. Yaxın onilliklərdə dünya müxtəlif güc mərkəzləri arasında rəqabət meydanı olaraq qalacaq.
Müasir beynəlxalq təlatümlər təsadüfi böhranlar toplusu deyil, bütün dünya sisteminin dərin transformasiyasının təzahürüdür. Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı Versal sistemi, İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı Yalta–Potsdam nizamı və SSRİ-nin dağılmasından sonrakı təkqütblü dövr son yüz ilin beynəlxalq mühitini ardıcıl şəkildə formalaşdırıb. Bu gün həmin dövr sona yaxınlaşır. Köhnə institutlar artıq yeni reallıqlara uyğun gəlmir, yeni dünya nizamı isə hələ tam formalaşmayıb. Orta ölçülü dövlətlər üçün əsas təhlükə çoxqütblülüyün özü deyil, köhnə və yeni dünya nizamları arasındakı keçid dövrüdür. Tarix göstərir ki, məhz belə dövrlərdə ən böyük münaqişələr baş verir, sərhədlər dəyişir və təsir dairələri yenidən bölüşdürülür. Bu gün bəşəriyyət tarixin başa çatdığı deyil, yeni beynəlxalq sistemin doğulduğu bir dövrdə yaşayır. Köhnə dünya nizamı artıq əvvəlki sabitlik səviyyəsini təmin edə bilmir, yenisi isə hələ formalaşmaqdadır. Məhz buna görə dövlətlər yeni oyun qaydalarının yaranmasını gözləməməli, indidən öz dayanıqlılıqlarını gücləndirməli, regional əməkdaşlığı inkişaf etdirməli və böyük dövlətlər arasındakı rəqabətin yenidən beynəlxalq siyasətin əsas amilinə çevrildiyi dünyaya hazırlaşmalıdırlar.
Böyük Britaniyanın görkəmli dövlət xadimi və keçmiş Baş naziri Lord Palmerstonun dediyi kimi:
“Dövlətlərin əbədi dostları və əbədi düşmənləri yoxdur. Yalnız əbədi maraqları var”.
Ramiz Yunus
Xəzər Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru
