SEPAH - Yaxın Şərqin ən mürəkkəb hərbi sistemlərindən biri

İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Yaxın Şərqin ən mürəkkəb və ideoloji əsaslı hərbi sistemlərindən biridir. 

Bu qüvvələr yalnız klassik ordu modeli üzərində qurulmayıb, eyni zamanda dini-siyasi hakimiyyətin qorunması və regionda təsirin genişləndirilməsi məqsədi daşıyan paralel strukturlarla tamamlanır. 

Müasir İran hərbi sistemi əsasən 1979-cu il İslam İnqilabından sonra formalaşıb və həmin dövrdən etibarən dövlət təhlükəsizliyi anlayışı ideologiya ilə birləşdirilib.   

Silahlı qüvvələrin idarə olunması birbaşa İranın Ali Rəhbərinə tabedir. Mülki hökumət, o cümlədən prezident və parlament, ordunun üzərində məhdud təsirə malikdir. Bu model İranı klassik respublikalardan fərqləndirir və ordunu siyasi sistemin əsas dayağına çevirir. 

Ümumi struktur iki əsas sütundan ibarətdir: klassik milli ordu olan  “Ərteş”  və  İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu - SEPAH.   

“Ərteş” ölkənin ənənəvi müdafiə qüvvəsi hesab olunur və əsasən xarici dövlətlərlə mümkün konvensional müharibə ssenariləri üçün nəzərdə tutulub. 

Onun tərkibinə quru qoşunları, hərbi hava qüvvələri, donanma və ayrıca hava hücumundan müdafiə qüvvələri daxildir. Quru qoşunlarının şəxsi heyəti təxminən 350 min nəfərdir. Bu qüvvələrin arsenalında 1500-ə yaxın əsas döyüş tankı mövcuddur. Bunların əsas hissəsini “T-72” tankları, həmçinin İran istehsalı olan “Zulfiqar” və “Karrar” tankları təşkil edir. Bundan əlavə, minlərlə zirehli transportyor, piyada döyüş maşını, müxtəlif çaplı artilleriya qurğuları və reaktiv yaylım atəş sistemləri istifadə olunur.

Hərbi hava qüvvələrinin şəxsi heyəti təxminən 40–45 min nəfərdir. İranın döyüş aviasiyası əsasən köhnə, lakin modernləşdirilmiş platformalardan ibarətdir. Aktiv inventarda təxminən 300–330 döyüş və yardımçı təyyarə mövcuddur. Bunlara ABŞ istehsalı olan “F-14 Tomcat” və “F-4 Phantom II”, Rusiya mənşəli “MiG-29” və “Su-24” bombardmançıları daxildir. Texniki məhdudiyyətlərə baxmayaraq, İran bu sahədə pilotsuz uçuş aparatlarına xüsusi önəm verir və yüzlərlə kəşfiyyat və zərbə dronuna malikdir.

Donanma iki paralel xətt üzrə fəaliyyət göstərir. “Ərteş” donanması daha iri platformalara əsaslanır və onun tərkibində “Kilo-sinif” dizel sualtı qayıqları, “Moudge-sinif” fregatlar və müxtəlif patrul gəmiləri var. Şəxsi heyətinin sayı təxminən 18 min nəfərdir. Bu qüvvələr əsasən Oman dənizi və açıq sularda fəaliyyət göstərir.

SEPAH isə İran hərbi sisteminin ideoloji və strateji mərkəzi sayılır. Onun şəxsi heyəti təxminən 125–150 min nəfər olaraq qiymətləndirilir. SEPAH-ın quru qüvvələri daxili təhlükəsizlik və qeyri-ənənəvi döyüş əməliyyatları üçün nəzərdə tutulub. SEPAH donanması isə əsasən Hörmüz boğazı və Fars körfəzi üçün formalaşdırılıb və yüzlərlə sürətli hücum qayığı, raketlə silahlanmış kiçik gəmilər və dəniz dronlarından istifadə edir. 

SEPAH-ın ən strateji bölməsi aerokosmik qüvvələrdir. Bu struktur İranın ballistik və qanadlı raket arsenalına tam nəzarət edir. Aerokosmik qüvvələrin arsenalında həm qısa, həm orta, həm də uzun mənzilli raketlər mövcuddur. 

Əsas raketlər bunlardır:  

“Shahab-1” (Şahab bir) — qısa mənzilli ballistik raket, təxminən 300–350 km mənzil.

“Shahab-2” (Şahab iki) — qısa/orta mənzilli, təxminən 500 km mənzil.

“Shahab-3” (Şahab üç) — orta mənzilli, 800–1 300 km mənzil.

“Qiam-1” (Ghiam bir) — qısa/orta mənzilli, 700–800 km.

“Fateh-110” (Fateh yüz on) — qısa mənzilli, 200–300 km.

“Fateh-313” (Fateh üç yüz on üç) — qısa/orta mənzilli, 500 km.

“Zulfiqar”  (Zülfiqar) — orta mənzilli, 700 km.  

“Dezful” (Dəzful) — orta mənzilli, 1 000 km.

“Ghadr-110” (Qədr yüz on) — orta uzun mənzilli, 1 600–1 900 km.

“Emad” (Əmad) — yüksək dəqiqlikli orta mənzilli, 1 600–1 800 km.

“Khorramshahr” / “Kheibar Shekan” (Xorramşəhr / Xeybar Şəkan) — orta/uzun mənzilli, 2 000 km.

“Sejjil” (Səccil) — iki mərhələli orta uzun mənzilli, 2 000 km.

Bundan əlavə, SEPAH aerokosmik qüvvələri qanadlı raketlərdən də istifadə edir:

“Raad-500” (Rad‑beş yüz) — anti-gəmi / qısa mənzilli raket, 350–500 km.

“Soumar” / “Kh-55” (Sumar / X‑55) — uzun mənzilli qanadlı raket, təxminən 2 000 km.

“Hoveizeh” (Hoveyzeh) — uzun mənzilli qanadlı raket, 1 350 km.

“Ya-Ali” (Ya-Əli) — orta mənzilli qanadlı raket, 700 km.

“Paveh” (Paveh) — daha uzaq mənzilli qanadlı raket, 1 650 km.

Bütün bu raketlər İran ordusunun və SEPAH aerokosmik qüvvələrinin arsenalında mövcuddur və təxminən 1 500–2 000+ raket civarında təxmini sayı var. Bu arsenal regionun ən böyük raket arsenallarından biridir.

SEPAH-ın tərkibində ayrıca Qüds Qüvvələri fəaliyyət göstərir. Bu bölmənin şəxsi heyəti təxminən 5–15 min nəfər arasındadır və əsas missiyası ölkə xaricində gizli, dolayı və proksi əməliyyatların həyata keçirilməsidir.

Bəsic isə SEPAH-a tabe olan geniş paramilitar təşkilatdır. Aktiv döyüş hazırlığı keçmiş üzvlərin sayı təxminən 80–100 min nəfər hesab olunur. Bununla yanaşı, Bəsicin əsas gücü onun səfərbərlik potensialıdır. Böhran zamanı yüz minlərlə, hətta milyonlarla könüllü səfərbər oluna bilər.

Ümumilikdə, İran İslam Respublikası Silahlı Qüvvələri klassik ordu anlayışından daha geniş məna daşıyır. Bu sistem hərbi güc, ideoloji sədaqət, paramilitar şəbəkələr və regional təsir mexanizmlərini birləşdirən kompleks modeldir və İranın həm də daxili sabitliyində əsas amil olaraq qalır.  

Nicat Osman