Yəməndə dünya savaşı çıxdı – Pakistan ordularını hücuma hazırladı
Yəmən Ərəbistan yarımadasının cənub-qərb küncündə yerləşir və dünya ticarəti baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir. Ölkə Qırmızı dənizin cənub qapısı sayılan Bab əl-Məndəb boğazına nəzarət edir. Bu dar su keçidi hər il minlərlə ticarət gəmisinin və qlobal neft axınının keçdiyi strateji bir arteriyadır. Məhz buna görə Yəməndəki hər hansı silkələnmə dərhal beynəlxalq bazarlara təsir edir.
Ölkədə 2014-cü ildən etibarən şiddətlənən müharibə sadəcə yerli hakimiyyət davası deyil. Bu savaş qlobal logistikanı, regional güc balansını və beynəlxalq təhlükəsizliyi kökündən dəyişdirib. Yəmən ərazisi hazırda vahid mərkəzdən idarə olunmur. Dağlıq şimal bölgələrini bir qüvvə, cənub və şərq sahillərini isə tamam fərqli maraqlara xidmət edən başqa siyasi və hərbi qruplar idarə edir. Bu mürəkkəb mənzərəni anlamaq üçün ilk növbədə böhranın tarixi köklərinə baxmaq lazımdır.
Münaqişənin tarixi inkişaf mərhələləri
Müasir Yəmən dövləti 1990-cı il mayın 22-də iki fərqli siyasi qurumun birləşməsi nəticəsində meydana gəlib. Şimalda ənənəvi qəbilə və dini bağlara söykənən Yəmən Ərəb Respublikası mövcud idi. Cənubda isə ingilislərin Ədəndən çıxmasından sonra qurulan və ərəb dünyasının yeganə marksist dövləti olan Yəmən Xalq Demokratik Respublikası fəaliyyət göstərirdi. Birləşmə kağız üzərində sülh yolu ilə baş tutsa da, tərəflər arasında hakimiyyət və resurs bölgüsü heç vaxt tam həllini tapmadı.
Şimalın lideri Əli Abdullah Saleh vahid dövlətin prezidenti oldu. Cənub liderləri isə qısa müddətdə dövlət idarəçiliyindən kənarlaşdırıldıqlarını hiss etdilər. Narazılıqlar 1994-cü ildə qısa, lakin dağıdıcı vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxardı. Saleh hökuməti cənub ordusunu məğlub etdi və birliyi hərbi güclə qorudu. Lakin bu qələbə cənub xalqında mərkəzə qarşı böyük inamsızlıq və narazılıq yaratdı.
Mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi digər mühüm cəbhə ölkənin şimalında, xüsusilə Sədə vilayətində formalaşdı. Bu bölgədə yaşayan Zeydi şiə icması əsrlər boyu Yəməndə imamlıq idarəetməsi qurmuşdu. Lakin XX əsrin sonlarında Səudiyyə Ərəbistanından gələn sələfi-vəhhabi təbliğatı bölgədə gücləndi. Zeydilər öz dini və mədəni kimliklərinin təhdid altında olduğunu gördülər. Hüseyn Bədrəddin əl-Husi 1990-cı illərdə bu narazılığı mütəşəkkil hərəkata çevirdi. Hərəkat rəsmi idarəçiliyin Qərb və Səudiyyə tərəfdaşlığını kəskin tənqid etməyə başladı.
2004-cü ildə hökumət qüvvələri Hüseyn əl-Husini zərərsizləşdirməyə çalışdı. Nəticədə Hüseyn öldürüldü və hərəkatın rəhbərliyi onun qardaşı Əbdülməlik əl-Husiyə keçdi. 2004-cü ildən 2010-cu ilə qədər Sədə bölgəsində ordu ilə Husilər arasında altı qanlı müharibə baş verdi. Husilər dağlıq relyefdə partizan müharibəsi apararaq ciddi döyüş təcrübəsi topladılar. 2009-cu ildə Səudiyyə ordusu da sərhəd boyu döyüşlərə qoşulsa da, Husiləri geri çəkilməyə məcbur edə bilmədi.
2011-ci ildə bütün ərəb dünyasını bürüyən xalq etirazları Yəmənə də çatdı. Gənclər, qəbilələr və siyasi müxalifət 33 illik Saleh hakimiyyətinin bitməsini tələb etdilər. Ölkədə qanlı qarşıdurmalar baş qaldırdı. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası vasitəçilik etdi və Saleh toxunulmazlıq zəmanəti alaraq istefa verdi. 2012-ci ildə onun müavini Əbdürrəbbu Mənsur Hadi keçid dövrünün dövlət başçısı seçildi.
Keçid hökuməti ölkədə konsensus yaratmaq üçün Milli Dialoq Konfransı təşkil etdi. Konfransda Yəməni altı federal bölgəyə bölmək planı irəli sürüldü. Lakin Husilər və cənub hərəkatı bu layihəni rədd etdi. Çünki Sədə vilayəti dənizə çıxışı və təbii resursları olmayan təcrid olunmuş bir zonaya çevrilirdi. Digər tərəfdən, devrilmiş prezident Əli Abdullah Saleh hakimiyyətə qayıtmaq üçün gizli planlar qururdu. O, keçmiş düşmənləri olan Husilərlə gözlənilməz bir ittifaqa girdi. Salehə sadiq ordu generalları hərbi anbarların qapılarını Husilərin üzünə açdı.
2014-cü ilin sentyabrında Husilər yanacaq qiymətlərinin artmasına qarşı etiraz bəhanəsi ilə paytaxt Sənaya daxil oldular.
Onlar dövlət idarələrini, radiosu və hərbi qərargahları sürətlə ələ keçirdilər. Prezident Hadi ev dustağı edildi, lakin 2015-ci ilin fevralında Ədənə qaça bildi. Husilər cənuba doğru irəliləyərək Ədəni də mühasirəyə aldıqda, Hadi ölkədən çıxaraq Səudiyyə Ərəbistanına sığındı.
Hadinin çağırışından sonra, 26 mart 2015-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının liderliyi ilə ərəb koalisiyası "Qətiyyət Fırtınası" hərbi əməliyyatına başladı. Koalisiya geniş hava hücumları və dəniz blokadası tətbiq etdi. Əsas hədəf Hadini hakimiyyətə qaytarmaq və paytaxtı azad etmək idi. Lakin müharibə gözlənildiyi kimi qısa çəkmədi. Koalisiya cənub sahillərini təmizləsə də, şimalın dağlıq qalalarını aşa bilmədi. Yəmən illərlə davam edən qanlı çıxılmaz vəziyyətə yuvarlandı.
2022-ci ilin aprelində BMT-nin vasitəçiliyi ilə tərəflər arasında ümummilli atəşkəs əldə olundu. Bu razılaşma hərbi toqquşmaları xeyli azaltdı. Səudiyyə Ərəbistanı Husilərlə Oman vasitəsilə birbaşa təmaslara başladı. Lakin 2023-cü ilin sonunda Yaxın Şərqdə alovlanan regional böhran Yəməndəki kövrək sülh prosesini yarımçıq qoydu və ölkəni qlobal qarşıdurmanın ön xəttinə çəkdi.
Müharibənin bütün daxili və regional aktorları
Yəməndəki güc balansı son dərəcə parçalanmış xarakter daşıyır. Bir tərəfdə vahid komandanlığa malik üsyançı qüvvələr, digər tərəfdə isə bir-biri ilə rəqabət aparan hökumətyönlü qruplar yer alır.
Birinci əsas daxili qüvvə Husilər ("Ənsarullah") təşkilatıdır. Əbdülməlik əl-Husinin rəhbərlik etdiyi bu hərəkat teokratik, hərbiləşdirilmiş və qapalı bir struktura malikdir. Onlar hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyətinin yaşadığı şimal və qərb dağlıq vilayətlərinə, o cümlədən paytaxt Sənaya nəzarət edirlər. Husilər təkcə üsyançı dəstə deyillər; onlar köhnə Yəmən ordusunun silahlarını və İran tərəfindən göndərilən qabaqcıl texnologiyanı birləşdirərək güclü nizami ordu yaradıblar. Təşkilat öz gəlirlərini nəzarətindəki Hödeydə limanının gömrük rüsumlarından, daxili ağır vergilərdən və beynəlxalq humanitar yardımların istiqamətləndirilməsindən əldə edir.
İkinci qrup beynəlxalq aləm tərəfindən tanınan rəsmi hakimiyyətdir. Bu düşərgə 2022-ci ildən bəri Prezident Rəhbərlik Şurası (PLC) tərəfindən təmsil olunur. Şuraya Rəşad əl-Alimi rəhbərlik edir. Şuranın daxilində sünni islamçılar ("İslah" partiyası), keçmiş ordunun qalıqları və cənub separatçıları toplaşıb. Lakin bu qurum daxilində ciddi fikir ayrılıqları var. Onların hərbi qüvvələri əsasən neft və qaz ehtiyatları ilə zəngin olan şərq vilayətlərində – Mərib, Şəbvə və Həzrəmovtda yerləşir. Daxili çəkişmələr hökumətin Husilərə qarşı vahid cəbhə qurmasına mane olur.
Üçüncü mühüm daxili qüvvə Cənub Keçid Şurasıdır (STC). Əydərus əz-Zübeydinin liderlik etdiyi bu təşkilat 1990-cı ildən əvvəlki Cənubi Yəmən dövlətini yenidən qurmaq istəyir. Onlar Yəmənin cənub sahillərini, xüsusilə müvəqqəti paytaxt Ədəni faktiki olaraq idarə edirlər. STC "Təhlükəsizlik Kəməri" kimi yaxşı silahlanmış və təlim keçmiş hərbi birləşmələrə malikdir. Hökumət şurasında təmsil olunsalar da, onların əsas amalı Yəmənin vahidliyini qorumaq deyil, cənubun müstəqilliyini elan etməkdir.
Bölgədə fəaliyyət göstərən digər yerli silahlı aktorlar da mövcuddur. Keçmiş prezident Salehin qardaşı oğlu Tariq Salehin rəhbərlik etdiyi Respublika Mühafizəçiləri Qırmızı dəniz sahilindəki Moşa şəhərində yerləşir. Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı cənubda STC-nin təsirini tarazlaşdırmaq üçün birbaşa özünə bağlı olan Milli Qalxan Qüvvələri (Nation's Shield) adlı yeni hərbi qrup yaradıb.
Regional müstəvidə ən böyük aktor Səudiyyə Ərəbistanıdır. Ər-Riyad üçün Yəmən birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir.
Müharibənin ilk illərində krallıq geniş hava zərbələri endirirdi. Lakin Husilərin Səudiyyə neft obyektlərinə və şəhərlərinə atdığı ballistik raketlər və dronlar vəziyyəti dəyişdi. Vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman ölkədə böyük iqtisadi islahatlar və "Vision 2030" layihələrini həyata keçirir.
Bu layihələr üçün xarici sərmayə və təhlükəsiz mühit şərtdir. Buna görə də Səudiyyə rəhbərliyi hərbi çıxılmaz vəziyyəti anlayaraq siyasətini dəyişdi. Ər-Riyad artıq Husiləri hərbi yolla məhv etməyə yox, onlarla danışıqlar apararaq öz sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışır.
Digər regional aktor Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir (BƏƏ). BƏƏ 2019-cu ildə quru qoşunlarını Yəməndən çıxardığını bəyan etdi. Lakin Əmirliklər ölkənin strateji dəniz nöqtələrinə nəzarəti əldən vermədi. BƏƏ birbaşa Cənub Keçid Şurasını dəstəkləyir. Ədən körfəzi, Bab əl-Məndəb boğazında yerləşən Perim (Mayun) adası və Hind okeanındakı Sokotra arxipelaqı faktiki olaraq BƏƏ-nin himayəsindəki qüvvələrin nəzarətindədir.
Bu vəziyyət zaman-zaman Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasında gizli rəqabətə də səbəb olur.
İranla savaş konteksti və Husilərin strateji rolu
Yəmən müharibəsi İranın Yaxın Şərqdə apardığı nüfuz mübarizəsindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Tehran illərdir regionda "Müqavimət Oxu" adlandırdığı bir şəbəkə formalaşdırıb. Bu şəbəkədə Livanda "Hizbullah", İraqdakı şiə milisləri və Qəzzada "HƏMAS" yer alır. Husilər isə bu zəncirin ən strateji və coğrafi baxımdan ən təhlükəli həlqəsinə çevrilib.
İran İslam İnqilabı Keçikçiləri Korpusu (SEPAH) və xüsusilə Qüds Qüvvələri uzun illər ərzində Husilərə hərtərəfli dəstək verib. Bu dəstək əsasən dəniz qaçaqmalçılığı yolları ilə həyata keçirilir. Kiçik dhow tipli balıqçı qayıqları vasitəsilə Yəmən sahillərinə qabaqcıl raket mühərrikləri, PUA çipləri, idarəetmə mikrosxemləri və partlayıcı maddələr daşınır. Livan "Hizbullah"ı və SEPAH mütəxəssisləri Yəmən dağlarında Husilərə bu hissələri yığmağı, ballistik raketlərin uçuş məsafəsini artırmağı və dəniz minaları hazırlamağı öyrədib. Nəticədə Husilər sadə üsyançı dəstədən minlərlə kilometr məsafəni vura bilən yüksək dəqiqlikli silahlara malik regional gücə çevriliblər.
Husilərin bu hərbi transformasiyası 2023-cü ilin sonundan etibarən qlobal miqyasda nümayiş olundu. Qəzzada müharibə başladıqdan sonra Husilər fələstinlilərə dəstək bəhanəsi ilə Bab əl-Məndəb boğazından keçən gəmilərə qarşı dəniz hücumlarına başladılar. Əvvəlcə İsraillə əlaqəli gəmilər hədəf alındı. "Galaxy Leader" yük gəmisi helikopter desantı ilə girov götürüldü. Daha sonra hücumların miqyası genişləndi və beynəlxalq ticarət daşıyan istənilən kommersiya gəmisi hədəfə çevrildi.
Bu hücumlar dünya iqtisadiyyatına sarsıdıcı zərbə vurdu. Qırmızı dənizdən keçən konteyner gəmilərinin sayı təxminən 70 faiz azaldı. Dünyanın nəhəng gəmiçilik şirkətləri marşrutlarını dəyişdilər. Gəmilər Süveyş kanalı əvəzinə bütün Afrika qitəsini dolanaraq Ümid burnu vasitəsilə hərəkət etməyə başladılar. Bu dəyişiklik hər dəniz səfərinin müddətini 10-14 gün uzatdı və xərcləri orta hesabla 1 milyon dollar artırdı. Gəmilərin sığorta haqları on dəfədən çox bahalaşdı. Süveyş kanalının gəlirlərindən asılı olan Misir iqtisadiyyatı ağır böhrana düşdü; kanalın gəlirləri illik 10.25 milyard dollardan 3.99 milyard dollara qədər gerilədi.
Ərəb və beynəlxalq təhlilçilərin fikrincə, Husilərin bu əməliyyatları Tehran üçün misilsiz geosiyasi dividendlər gətirir. İran birbaşa böyük bir müharibəyə girmədən, özünün proksi qüvvəsi vasitəsilə ABŞ-yə, İsrailə və Qərb müttəfiqlərinə böyük iqtisadi zərər vurur. Tehran Qərblə apardığı diplomatik və nüvə danışıqlarında Qırmızı dənizdəki bu dəniz blokadasından güclü təzyiq kartı kimi istifadə edir. Husilər isə bu addımlarla ərəb küçəsində öz populyarlıqlarını artıraraq daxili narazılıqları arxa plana keçirməyi bacardılar.
ABŞ-nin rolu və hərbi-siyasi cavabı
Vaşinqton Qırmızı dənizdəki böhrana qarşı ikitərəfli strategiya tətbiq etməyə başladı. Bir tərəfdən beynəlxalq gəmiçiliyi qorumaq üçün dəniz koalisiyası formalaşdırıldı, digər tərəfdən isə Yəmən daxilində Husilərin hərbi bazalarına qarşı hava hücumları başladıldı.
2023-cü ilin dekabrında ABŞ-nin rəhbərliyi ilə "Rifahın Mühafizəçisi" (Operation Prosperity Guardian) əməliyyatı elan edildi. Bu əməliyyat çərçivəsində Amerika və müttəfiq hərbi gəmiləri Qırmızı dəniz və Ədən körfəzində patrul xidməti apararaq mülki gəmiləri raket və dronlardan qorumağa çalışdılar. Paralel olaraq, Avropa İttifaqı da "Aspides" adlı öz müstəqil dəniz missiyasını bölgəyə göndərdi.
2024-cü ilin yanvarından etibarən ABŞ və Böyük Britaniya Yəməndə Husilərin hərbi infrastrukturuna qarşı "Poseidon Archer" və daha sonra "Rough Rider" adlı silsilə hava zərbələri endirdilər. Amerika qırıcıları və freqatları Husilərin radar stansiyalarını, qanadlı raket anbarlarını, PUA emalatxanalarını və mobil buraxılış qurğularını bombaladı. Yüzlərlə hədəf vuruldu.
Buna baxmayaraq, beynəlxalq hərbi analitiklər və Pentaqon rəsmiləri bu hava kampaniyasının məhdud nəticə verdiyini etiraf edirlər. Husilər dağlıq relyefdə, dərin yeraltı bunkerlərdə fəaliyyət göstərirlər. Onların arsenalı mobil xarakter daşıyır; bir neçə dəqiqə ərzində adi yük maşınından raket atıb ərazidən uzaqlaşa bilirlər. Asimmetrik müharibə qaydalarına görə, qlobal ticarəti iflic etmək üçün Husilərə yüzlərlə raket lazım deyil; hər hansı bir ticarət gəmisinə dəyən bircə dəqiq zərbə beynəlxalq daşıma şirkətlərini qorxutmaq üçün tamamilə kifayətdir.
Hərbi tədbirlərlə yanaşı, ABŞ iqtisadi və diplomatik təzyiqləri də artırdı. Vaşinqton Husiləri yenidən "Xüsusi Təyin Olunmuş Qlobal Terror Təşkilatları" (SDGT) siyahısına daxil etdi. Husilərin xaricdəki neft qaçaqmalçılığı şəbəkələrinə, valyutadəyişmə məntəqələrinə və onlara maliyyə ötürən şirkətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq edildi. Eyni zamanda ABŞ Oman vasitəsilə Husilərlə dolayı təmaslar quraraq böhranın idarəolunan səviyyədə qalmasına cəhd göstərdi.
Pakistan faktoru
Yəmən müharibəsinin ən diqqətçəkən diplomatik və hərbi epizodlarından biri Pakistanın bu böhrandakı rolu və mövqeyidir. 2015-ci ilin martında Səudiyyə Ərəbistanı Yəməndə hərbi əməliyyata başlayanda ilk müraciət etdiyi dövlətlərdən biri məhz Pakistan oldu.
Səudiyyə rəhbərliyi İslamabaddan döyüş təyyarələri, donanma gəmiləri və ən əsası təlim görmüş peşəkar quru qoşunları göndərməyi rəsmən tələb etdi. Ər-Riyadın bu istəyinin ciddi əsasları var idi. Pakistan İslam dünyasının yeganə nüvə dövlətidir və ən güclü sünni ordusuna sahibdir. Üstəlik, Səudiyyə Ərəbistanı onilliklər boyu Pakistan iqtisadiyyatına milyardlarla dollar maliyyə yardımı etmiş, ucuz neft təmin etmiş və ölkə rəhbərlərini siyasi böhranlar zamanı himayə etmişdi. Baş nazir Nəvaz Şərif şəxsən vaxtilə hərbi çevrilişdən sonra Səudiyyədə mühacirət həyatı yaşamışdı. Səudiyyə tərəfi Pakistanın bu çağırışa dərhal müsbət cavab verəcəyini gözləyirdi.
Lakin Nəvaz Şərif məsələni təkbaşına həll etməkdən çəkindi və qərarı xalqın nümayəndələrinə buraxdı. 2015-ci ilin aprelində Pakistan Milli Məclisi və Senatının fövqəladə birgə sessiyası çağırıldı. Parlamentdə beş gün boyu çox gərgin, tarixi debat keçirildi. Deputatlar və senatorlar Yəmənə ordu göndərilməsinin Pakistana nə vəd etdiyini müzakirə etdilər.
Beş günlük müzakirələrdən sonra, 10 aprel 2015-ci ildə Pakistan parlamenti yekdilliklə tarixi bir qətnamə qəbul etdi. Qərara əsasən, Pakistan Yəmən müharibəsində tamamilə neytral qalacağını bəyan etdi və koalisiyaya hərbi qüvvə göndərməkdən qətiyyətlə imtina etdi. Parlament qeyd etdi ki, Pakistan tərəf tutmamalı, əksinə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və BMT çərçivəsində sülh vasitəçisi rolunu oynamalıdır.
Pakistanın bu cür qətiyyətlə imtina etməsinin arxasında çox ciddi daxili və xarici geosiyasi amillər dayanırdı:
1. İran qonşuluğu: Pakistan İranla təxminən 900 kilometrlik quru sərhədinə malikdir. Səsvermədən cəmi bir neçə gün əvvəl İranın xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif İslamabada gəlmiş, Pakistan rəhbərliyi ilə görüşərək onları Yəmən müharibəsinə girməməyə çağırmışdı. Əgər Pakistan ordusu Yəməndə İranın dəstəklədiyi Husilərə qarşı vuruşsaydı, Tehranla münasibətlər dərhal düşmənçilik müstəvisinə keçəcək və Pakistanın qərb sərhədi alovlanacaqdı.
2. Daxili məzhəb balansı: Pakistan əhalisinin təxminən 20 faizi şiə müsəlmanlarıdır. Yəmənə sünni koalisiyasının tərkibində getmək ölkə daxilində məzhəb qarşıdurmasını və vətəndaş iğtişaşlarını alovlandıra bilərdi.
3. Daxili təhlükəsizlik: Həmin dövrdə Pakistan ordusu öz torpaqlarında, xüsusən Əfqanıstan sərhədində "Təhrik-i-Taliban Pakistan" (TTP) qruplaşmasına qarşı "Zərb-e-Azb" adlı genişmiqyaslı antiterror əməliyyatı aparırdı. Hərbi resursları başqa ölkəyə yönəltmək milli təhlükəsizliyə birbaşa zərbə vurardı.
Bununla belə, parlament qərarında Səudiyyə Ərəbistanına strateji bir təminat verildi. Qətnamədə xüsusi vurğulandı ki, əgər Səudiyyə Ərəbistanının öz ərazi bütövlüyü təhdid altına düşərsə və ya Məkkə və Mədinə şəhərlərinə ("Hərəmeyn-i Şərifeyn") hər hansı birbaşa təcavüz olarsa, Pakistan tərəddüdsüz Səudiyyənin müdafiəsinə qalxacaq və onunla çiyin-çiyinə dayanacaq. Lakin Yəmən torpaqlarındakı hərbi əməliyyatlarda Pakistan iştirak etməyəcək.
Bu qərar ilkin mərhələdə Körfəz dövlətlərində, xüsusən Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində kəskin narazılıq və təəccüb doğurdu. Lakin zaman keçdikcə bu addımın Pakistanı böyük bir regional bataqlıqdan xilas etdiyi aydın oldu. Pakistan həm Səudiyyə ilə tərəfdaşlığını saxladı, həm də qonşusu İranla böyük toqquşmadan yayına bildi.
4. Humanitar böhran və iqtisadi çöküş
Müharibə Yəməni XXI əsrin ən dəhşətli humanitar fəlakət zonasına çevirib. BMT-nin Humanitar Məsələlərin Əlaqələndirilməsi Ofisinin (UN OCHA) və ərzaq agentliklərinin rəsmi məlumatlarına görə, ölkə əhalisinin yarıdan çoxu – təxminən 18 milyon insan kəskin aclıq və ərzaq çatışmazlığı təhlükəsi ilə üz-üzədir. Ümumdünya Ərzaq Proqramı (WFP) beynəlxalq donor fondlarının azalması səbəbindən yardım alan insanların sayını kəskin ixtisar etməyə məcbur qalıb.
Ölkənin səhiyyə infrastrukturu tamamilə çöküb. Xəstəxanaların və tibb məntəqələrinin yarısından çoxu ya dağıdılıb, ya da dərman və yanacaq çatışmazlığı səbəbindən fəaliyyətini dayandırıb. Təmiz içməli suyun olmaması səbəbindən ölkədə vaxtaşırı genişmiqyaslı vəba epidemiyaları baş qaldırır. Yüz minlərlə uşaq xroniki qidalanma çatışmazlığından əziyyət çəkir.
Müharibə Yəməndə ikili iqtisadiyyat və parçalanmış maliyyə sistemi yaradıb. Ölkədə iki fərqli Mərkəzi Bank fəaliyyət göstərir: biri Sənada Husilərin nəzarətində, digəri isə Ədəndə beynəlxalq səviyyədə tanınmış hökumətin tabeliyindədir. Ədəndəki hökumət yeni əskinaslar çap edib bazara buraxdığı üçün cənubda Yəmən riyalı sürətlə dəyərdən düşüb və hiperinflyasiya yaranıb. Husilər isə öz nəzarət etdikləri bölgələrdə yeni əskinasları qadağan edərək köhnə valyutanı sabit saxlamağa çalışırlar. İki ayrı məzənnənin və ticarət məhdudiyyətlərinin olması daxili bazarı tamamilə iflic edib. Əlavə olaraq, kənd təsərrüfatı torpaqlarına basdırılmış yüz minlərlə mina mülki əhalinin təsərrüfatla məşğul olmasına imkan vermir.
5. Müharibənin gözlənilən nəticələri və gələcək ssenarilər
Yəmən münaqişəsinin necə yekunlaşacağı həm daxili qüvvələrin güc balansından, həm də Yaxın Şərqdəki böyük geosiyasi proseslərdən asılıdır. Mövcud hərbi-siyasi reallıqlar dörd əsas ssenarini ön plana çıxarır:
Birinci ssenari: Faktiki Bölünmə və Dondurulmuş Münaqişə (Ən yüksək ehtimal)
Bu ssenaridə Yəmən formal olaraq vahid dövlət kimi tanınmağa davam edir, lakin reallıqda parçalanmış vəziyyətdə qalır. Şimal bölgələri və paytaxt Səna Husilərin teokratik rejimi altında möhkəmlənir. Cənub və şərq rayonları isə Cənub Keçid Şurası və digər yerli qrupların nəzarətində qalır. İri cəbhə toqquşmaları dayanır, lakin tərəflər arasında siyasi barışıq əldə olunmur. Dünya birliyi bu faktiki bölünməni qəbul etməyə məcbur olur.
İkinci ssenari: Qırmızı Dənizdə Xroniki Qarşıdurma və Regional Eskalasiya (Orta–yüksək ehtimal)
Əgər Qəzzada və ümumilikdə regionda İsrail–İran gərginliyi davam edərsə, Husilər dəniz yollarını hədəf almağa davam edəcəklər. ABŞ və müttəfiqləri Yəmənə vaxtaşırı hava zərbələri endirəcək. Bab əl-Məndəb boğazı daimi yüksək risk zonası kimi qalacaq. Süveyş kanalının iflici davam edəcək və bu durum qlobal logistika qiymətlərini daima yüksək səviyyədə saxlayacaq. Tərəflərdən birinin səhv addımı qarşıdurmanı İranla birbaşa toqquşma müstəvisinə keçirə bilər.
Üçüncü ssenari: Səudiyyə–Husi İkitərəfli Kompromisi (Orta ehtimal)
Səudiyyə Ərəbistanı öz iqtisadi inkişafını qorumaq üçün Husilərlə ikitərəfli sülh sazişi imzalaya bilər. Razılaşmaya görə, Husilər Səudiyyə ərazisinə və sərhədlərinə hücumları tam dayandırırlar. Əvəzində Ər-Riyad Husilərin nəzarətindəki dövlət qulluqçularının maaşlarının ödənilməsinə maliyyə ayırır, Səna hava limanını və Hödeydə limanını beynəlxalq uçuşlara və yüklərə tam açır. Bu ssenari Səudiyyəni müharibədən çıxarır, lakin Yəmənin daxili tərəfləri (Husilər ilə Cənub qüvvələri) arasında daxili rəqabəti həll etmir.
Dördüncü ssenari: Daxili Cəbhələrin Yenidən Alovlanması (Aşağı–orta ehtimal)
Əgər diplomatik təmaslar tamamilə iflasa uğrayarsa, Husilər Yəmənin əsas neft və qaz mənbəyi olan Mərib vilayətini ələ keçirmək üçün irimiqyaslı quru hücumuna başlaya bilərlər. Bu halda hökumət qüvvələri və yerli tayfalar müdafiəyə qalxacaq. Şəhər döyüşləri bərpa olunacaq, minlərlə yeni insan həyatını itirəcək və humanitar vəziyyət fəlakətli həddə çatacaq.
Maraqlıdır ki, Pakistanla Türkiyə və Səudiyyənin imzaladığı Məkkə Sazişi vəziyyəti dərhal dəyişdirdi. Bu günə olan məlumata görə İslamabad elan edib ki, husilərin səudlara hücumları davam etsə, müharibəyə qoşulmalı olacaq. Gözlənildiyi kimi, son 40 ilin hesablaşması bu aya qaldı.
Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı
