Nüvə İranı ya işığa çevirəcək, ya da zülmətə bürüyəcək

İranın nüvə proqramı 1950-ci illərdən başlayaraq ölkənin enerji müstəqilliyi, texnoloji inkişafı və regional təhlükəsizliyi kimi arqumentlərlə əsaslandırılır. Lakin beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə ABŞ və İsrail, bu proqramı nüvə silahı əldə etmək cəhdi kimi qiymətləndirir. 

2006-cı ildən bəri tətbiq olunan sanksiyalar, 2015-ci il JCPOA (Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı) müqaviləsinin pozulması və 2025-ci ildə BMT-nin “snapback” mexanizmi ilə yenidən qüvvəyə minən sanksiyalar İran iqtisadiyyatına ağır zərbə vurub. 2025-ci ildə ABŞ və İsrailin nüvə obyektlərinə hücumları proqramı ciddi zədələyib. 

İran bu qədər pul, vaxt və riski sərf etməklə doğru yoldadır, yoxsa proqram ölkəyə daha çox zərər vurur? 

İranın nüvə proqramı Şah rejimindən (1970-ci illər) başlayıb. Buşehr Atom Elektrik Stansiyası (AES) əsas layihə idi və Rusiya ilə əməkdaşlıqla 2011-ci ildə işə düşüb. Hazırda Buşehr yalnız 915 MVt gücündədir və ölkənin elektrik enerjisinin cəmi 2%-ni təmin edir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi hesabatlarına görə, 2025-ci ilin əvvəlində İran 60% zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını 400 kq-dan yuxarı qaldırıb, silah üçün kifayət qədər material istehsal etmə müddəti bir neçə həftəyə enib. Lakin 2025-ci il münaqişəsindən sonra AEBA 2026-cı il fevral hesabatında ehtiyatların yerini və miqdarını təsdiqləyə bilmədiyini bildirib.

Son 15 ildə birbaşa xərclər 5 milyard dollar civarında, lakin itirilmiş iqtisadi fürsətlər 1-3 trilyon dollara çatıb. 2025-ci il büdcəsində nüvə xərcləri açıq şəkildə 313 milyon dollar göstərilib. 

Son 5 ildə inflyasiya 30%-dan yuxarı, 2025-ci ildə 42.4%. Rial dollara qarşı dəyər itirib. 2025-ci ildə rekord minimuma çatıb. 50%-ə yaxın əhali yoxsulluq həddində yaşayır. Adambaşına gəlir itkisi illik 3000 dollar civarındadır. 

Bu rəqəmlər sanksiyaların yalnız neft sektoruna deyil, idxal, investisiya və texnologiyaya da təsirini göstərir.

Türkan İsgəndərli