Müharibə bitib, minalar hələ də insanlarımızı öldürür
Azərbaycan mina təhlükəsindən ən ciddi şəkildə zərər çəkən ölkələrdən biridir.
Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə vurğuladığı kimi, ölkəmiz dünyanın mina ilə ən çox çirklənmiş ərazilərindən birinə çevrilib. Bu vəziyyət beynəlxalq mina monitorinqlərinin nəticələri və Azərbaycanın rəsmi statistikası ilə də təsdiqlənir.
Rəsmi statistikalar dünyada mina təhlükəsinin miqyasının hələ də ciddi olaraq qaldığını göstərir.
Dünyada ən azı 57 dövlət və digər ərazi antipersonel minalarla çirklənmiş vəziyyətdədir. Onlardan 32-si Ottava Konvensiyasının tərəfidir və minalardan təmizləmə öhdəliyi daşıyır.
2024-cü ildə mina və partlamamış hərbi sursatlar nəticəsində dünyada ən azı 6 279 nəfər zərər çəkib. Onlardan 1 945-i həyatını itirib. Qurbanların təxminən 90 faizini mülki şəxslər təşkil edib, uşaqlar isə ümumi qurbanların təxminən yarısını təşkil edib.
Mina çirklənməsinin miqyasına görə bir sıra ölkələr xüsusilə ağır vəziyyətdədir.
100 kvadrat kilometrdən artıq ərazinin minalarla çirkləndiyi ölkələr arasında Əfqanıstan, Kamboca, İraq, Ukrayna, Efiopiya, Türkiyə və Bosniya və Herseqovina yer alır.
Ukraynada vəziyyət xüsusilə ağırdır. Ölkə ərazisinin təxminən 23 faizi partlayıcı təhlükə baxımından araşdırılmalı və təmizlənməlidir. Müharibə nəticəsində yeni minaların və digər partlayıcı qurğuların yerləşdirilməsi təhlükənin miqyasını daha da artırır.
20–100 kvadrat kilometr arasında mina çirklənməsinə malik ölkələr sırasında isə Anqola, Bosniya və Herseqovina, Yəmən və Tailand kimi dövlətlər göstərilir.
Bununla yanaşı, Misir, Laos, Myanma, Suriya, Vyetnam, Kolumbiya, Livan və Liviya da mina və partlamamış hərbi sursatların yaratdığı ciddi təhlükə ilə üzləşir.
Laosda Vyetnam müharibəsi dövründə atılmış kaset bombalarının qalıqları bu gün də böyük problem olaraq qalır. Myanma isə 2024-cü ildə mina və partlamamış sursatlar nəticəsində ən çox insanın zərər çəkdiyi ölkə olub.
2024-cü ildə dünyada 1 114 kvadrat kilometrdən çox ərazi minalardan və digər partlayıcı sursatlardan təmizlənib, 105 mindən artıq antipersonel mina məhv edilib. Lakin yeni münaqişələr, xüsusilə Ukrayna və Myanmadakı vəziyyət, eləcə də maliyyə çatışmazlığı mina təmizləmə prosesini əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir.
Azərbaycan da dünyanın mina ilə ən çox çirklənmiş ölkələri sırasındadır.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına və beynəlxalq qiymətləndirmələrə əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə təxminən 11 000–11 700 kvadratkilometr ərazi mina və partlayıcı sursatlarla çirklənmiş hesab olunur. Bu, ölkə ərazisinin təxminən 12–13 faizinə bərabərdir.
Qiymətləndirmələrə görə, ərazilərdə təxminən 1,5 milyon antipersonel və tank əleyhinə mina, eləcə də dəqiq sayı müəyyən edilməyən digər partlayıcı hərbi sursatlar mövcuddur.
2020-ci ilin noyabrından 2026-cı ilin əvvəlinədək mina və partlamamış hərbi sursatların partlaması nəticəsində 400-dən çox Azərbaycan vətəndaşı zərər çəkib. Onlardan 70-dən çoxu həyatını itirib, 340-dan çoxu isə yaralanıb.
Ümumilikdə, 1991-ci ildən bəri Azərbaycanda mina və partlamamış hərbi sursatların qurbanlarının sayı 3 400–3 500 nəfərə çatıb. Onların arasında 360-dan çox uşaq və 38 qadın da var.
Azərbaycanda mina təmizləmə işləri əsasən Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) tərəfindən həyata keçirilir. 2020-ci ildən etibarən azad edilmiş ərazilərdə yüz minlərlə hektar ərazi mina və partlayıcı sursatlardan təmizlənib, yüz minlərlə partlayıcı qurğu aşkarlanaraq zərərsizləşdirilib.
Buna baxmayaraq, mövcud çirklənmənin miqyası nəzərə alındıqda, qarşıda hələ böyük həcmdə iş qalır.
Ermənistan hələ də dəqiq mina xəritəsini Azərbaycana verməyib. Mina xəritələrinin tam və dəqiq olmaması da prosesi çətinləşdirən əsas amildir. Xüsusilə yolların, yaşayış məntəqələrinin, qəbiristanlıqların və digər mülki obyektlərin ətrafında mina təhlükəsi insanların təhlükəsiz şəkildə geri qayıtmasına və ərazilərin bərpasına ciddi maneə yaradır.
Mina problemi yalnız insan həyatı üçün təhlükə yaratmır. Bu təhlükə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tikinti və infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsini, kənd təsərrüfatının inkişafını və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışını da ləngidir.
Mina çirklənməsinin ümumi miqyasına görə Azərbaycan, Ukrayna, Əfqanıstan, Kamboca və İraq kimi mina probleminin ən ağır olduğu ölkələrlə müqayisə edilə bilər.
Azərbaycanın vəziyyətini fərqləndirən əsas məqam isə mina çirklənməsinin böyük hissəsinin uzunmüddətli işğal və münaqişə nəticəsində formalaşmasıdır. Bundan əlavə, bəzi ərazilərdə minaların dəqiq yerləşmə məlumatlarının olmaması təmizləmə işlərini daha da mürəkkəbləşdirir.
Ottava Konvensiyasına baxmayaraq, dünyanın müxtəlif bölgələrində mina istifadəsi və yeni mina sahələrinin yaranması davam edir. Xüsusilə yeni münaqişələr mina probleminin uzun illər, hətta onilliklər ərzində davam etməsinə səbəb olur.
Azərbaycanın təcrübəsi də göstərir ki, müharibə başa çatdıqdan sonra belə mina təhlükəsi uzun müddət qalır. Buna görə mina təmizlənməsi yalnız humanitar məsələ deyil, həm də postmünaqişə ərazilərinin bərpası, iqtisadi inkişaf və insanların təhlükəsiz şəkildə doğma torpaqlarına qayıtması üçün əsas şərtlərdən biridir.
Mütəxəssislərin fikrincə, problemin miqyası nəzərə alınaraq Azərbaycanın mina təmizləmə fəaliyyətinə beynəlxalq dəstəyin artırılması vacibdir.
Mənbələr:
Landmine Monitor 2025 (ICBL-CMC), Mine Action Review – “Clearing the Mines” 2024/2025, BMT materialları, ANAMA və Azərbaycan Respublikasının rəsmi statistik məlumatları.
Jalə Rövşən
