FSB -Metrodan Kremlə qədər uzanan dünyanın ən güclü kəşfiyyat xidmətlərindən biri

Rusiya Federasiyasının daxili təhlükəsizlik və kəşfiyyat sisteminin nüvəsini təşkil edən Federal Təhlükəsizlik Xidməti (FSB), dünya miqyasında ən nüfuzlu və eyni zamanda ən çox qorxu yaradan xüsusi xidmət orqanlarından biri hesab olunur.

Təkcə ölkə daxilində deyil, Rusiyanın geosiyasi maraqlarının olduğu hər bir nöqtədə birbaşa və ya dolayısı ilə iştirak edən bu nəhəng struktur, sovet çekist ənənələrinin müasir texnologiyalar və amansız taktikalarla birləşmiş varisi kimi tanınır.

Çekadan KQB-yə, KQB-dən FSB-yə: Lubyankanın tarixi varisliyi

Rusiyanın müasir xüsusi xidmət orqanlarının kökü 1917-ci ildə Feliks Dzerjinski tərəfindən yaradılan və qanlı repressiyalarla yadda qalan Fövqəladə Komissiyaya (Çeka) dayanır.

SSRİ dövründə bu struktur müvafiq olaraq GPU (Dövlət Siyasi İdarəsi), OGPU (Birləşmiş Dövlət Siyasi İdarəsi), NKVD (Daxili İşlər Xalq Komissarlığı) və nəhayət, 1954-cü ildə yaradılaraq sovet imperiyasının dayağına çevrilən Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (KQB) adını alıb.

1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra KQB bir neçə müstəqil struktura bölünüb. Daxili təhlükəsizlik funksiyalarını yerinə yetirmək üçün əvvəlcə Federal Əks-kəşfiyyat Xidməti (FSK) təsis edilib, 1995-ci ildə ise Boris Yeltsinin imzaladığı fərmanla rəsmən Federal Təhlükəsizlik Xidməti (FSB) yaradılıb.

Qurum yarandığı gündən bəri Moskvada yerləşən məşhur Lubyanka meydanındakı binada fəaliyyət göstərib. Hələ çar dövründə sığorta şirkətinin binası olan, sovet vaxtı isə zirzəmilərindəki işgəncə və güllələnmələrlə dəhşət saçan bu məşhur Lubyanka binası hələ də xidmətin baş qərargahı olaraq qalmaqdadır.

FSB-nin xidmət və idarələri

FSB-nin daxili strukturu dövlətin bütün sahələrini nəzarətdə saxlamaq üçün son dərəcə mürəkkəb, şaxəli və hərbiləşdirilmiş şəkildə qurulub. Qurumun fəaliyyəti birbaşa direktorun tabeçiliyində olan və hər biri konkret vəzifələri icra edən müstəqil xidmət və idarələrdən ibarətdir:

Əks-kəşfiyyat Xidməti (SKR): Xarici dövlətlərin kəşfiyyat və casusluq fəaliyyətlərini aşkarlamaq və sıradan çıxarmaqla məşğuldur.

Onun daxilində fəaliyyət göstərən Hərbi Əks-kəşfiyyat Departamenti (DKRO) birbaşa Rusiya Silahlı Qüvvələrinin daxilindəki sızmaları, zabit heyətini və Müdafiə Nazirliyini nəzarətdə saxlayır.

Əks-kəşfiyyat Əməliyyatları Departamenti (DKO) isə xarici səfirliklərin, diplomatların və Rusiyaya gələn əcnəbilərin izlənilməsini həyata keçirib.

Konstitusiyalı Quruluşun Mühafizəsi və Terrorla Mübarizə Xidməti (2-ci Xidmət): Daxili sabitliyin qorunmasına cavabdehdir.

Bu xidmətin əsas vəzifəsi daxili siyasi müxalifəti zəiflətmək, ekstremist qruplaşmaların və dini radikalizmin qarşısını almaqdır. Xidmət eyni zamanda etnik münaqişələrin və kütləvi etirazların yatırılması istiqamətində əməliyyat hazırlıqları görür.

İqtisadi Təhlükəsizlik Xidməti (SEB): Rusiyanın ən güclü və təsirli idarələrindən biri hesab olunur.

Tərkibindəki "K", "P", "T" kimi idarələr vasitəsilə maliyyə-bank sistemini, nəqliyyat infrastrukturunu, sənaye müəssisələrini, hərbi-sənaye kompleksini və nəhəng enerji şirkətlərini (Qazprom, Rosneft) nəzarət altında saxlayır. Dövlət satınalmalarında korrupsiyaya nəzarət etmək adı altında ölkədəki böyük kapital axınına rəhbərlik edir.

Operativ İnformasiya və Beynəlxalq Əlaqələr Xidməti (5-ci Xidmət): FSB-nin rəsmi olaraq xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən kəşfiyyat qanadıdır.

Əsasən keçmiş SSRİ məkanında (Ukrayna, Gürcüstan, Belarus, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz) agentura şəbəkəsi qurub, rəsmi Moskvaya sadiq rejimlərin dəstəklənməsi və ya rəqib siyasi qüvvələrin sabotaj edilməsi sahəsində xüsusi əməliyyatlar həyata keçirir.

Təşkilati-Kadr Xidməti: FSB sıralarına yeni kadrların qəbulu, yerləşdirilməsi, daxili təhqiqatların aparılması və xidmət daxilində korrupsiyaya karşı mübarizəyə cavabdehlik daşıyır.

Təminat Xidməti: Qurumun maliyyə, təsərrüfat, tibbi və tikinti ehtiyaclarını qarşılayır, FSB zabitlərinin sosial təminatını tənzimləyir.

Sərhəd Xidməti: Rusiyanın on minlərlə kilometrlik quru və dəniz sərhədlərini qoruyur.

Tərkibində ayrıca sərhəd qoşunları, dəniz patrul gəmiləri və aviasiya dəstələri saxlayan bu xidmət, müstəqil ordu statusuna malikdir.

Xüsusi Təyinatlı Mərkəz (CSN FSB): Birbaşa FSB direktoruna tabe olan, terror hücumlarına qarşı kəskin əməliyyatları icra edən elit qüvvədir.

Mərkəz tərkibindəki "Alfa" (A İdarəsi) əsasən şəhər şəraitində terrorçuların məhv edilməsi və girovların azad olunması, "Vımpel" (V İdarəsi) isə strateji nüvə obyektlərinin qorunması və xaricdə təxribat xarakterli gizli əməliyyatların keçirilməsi üzrə ixtisaslaşıb.

Həmçinin Dağıstan və Çeçenistan bölgələrində fəaliyyət göstərən Xüsusi Əməliyyatlar İdarəsi (USO) da bu mərkəzə daxil edilib.

Elmi-Texniki Xidmət (NTU): İnformasiya təhlükəsizliyi, rabitə vasitələrinin şifrlənməsi və kiber-kəşfiyyat məsələlərinə cavabdehdir.

Xidmət tərkibindəki İnformasiya Təhlükəsizliyi Mərkəzi (CİB) qlobal şəbəkədə kiberhücumların qarşısının alınması və digər ölkələrə qarşı rəqəmsal təxribatların təşkili ilə məşğuldur. Həmçinin xüsusi dinləmə qurğularının hazırlanması və radioelektron mübarizə sahələrinə rəhbərlik edir.

İstintaq İdarəsi: Dövlətə xəyanət, casusluq, terrorizm və digər ağır dövlət cinayətləri üzrə cinayət işlərinin başlanmasını və ibtidai istintaqın aparılmasını icra edir.

Kompüter İnsidentlərinə Qarşı Mübarizə üzrə Milli Koordinasiya Mərkəzi (NKCKİ): Dövlətin strateji əhəmiyyətli informasiya infrastrukturlarına edilən kiberhücumları qeydə alır və müdafiə sistemlərini tənzimləyir.

FSB-nin personal sayı və büdcəsi dövlət sirri olaraq saxlanılır. Bununla belə, müstəqil hərbi ekspertlərin qiymətləndirmələrinə görə, mülki işçilər və sərhəd qoşunları da daxil olmaqla, qurumun ümumi heyəti 200 min ilə 300 min nəfər arasında dəyişir.

İllik büdcənin isə birbaşa və dolayısı daxilolmalarla birlikdə milyardlarla dollar həcmində olduğu, dövlətin hərbi xərclərinin gizli maddələri ilə maliyyələşdirildiyi bildirilib.

Vladimir Putinin rəhbərlik dövrü

FSB-nin müasir Rusiya tarixindəki ən strateji və həlledici dövrü Vladimir Putinin rəhbərliyi ilə bağlı olub. Keçmiş KQB zabiti olan Putin, 1998-ci il iyulun 25-də keçmiş Rusiya prezidenti Boris Yeltsinin fərmanı ilə FSB-nin direktoru təyin edilib və 1999-cu ilin avqustuna qədər bu vəzifəni icra edib.

Putinin təxminən bir illik rəhbərlik dövrü, qurumun Yeltsin dövründəki maliyyəsizlik və dağınıqlıqdan xilas olaraq yenidən dövlətin əsas idarəetmə sütununa çevrilməsinin başlanğıcı olub.

Putin rəhbərliyə gəldikdən sonra xidmət daxilində genişmiqyaslı struktur islahatları aparıb, KQB ənənələrinə sadiq köhnə kadrları mühüm postlara geri qaytarıb və qurumun büdcəsini artırıb.

Məhz onun direktorluğu dövründə "silovikilər" (təhlükəsizlik və hərbi elita) adlanan təbəqə formalaşmağa başlayıb və sonradan ölkənin siyasi rəhbərliyində aparıcı qüvvəyə çevrilib.

1999-cu ildə Putinin Baş nazir, ardınca isə Prezident vəzifəsinə yüksəlməsi ilə FSB-nin dövlət daxilindəki statusu faktiki olaraq toxunulmaz və mütləq xarakter alıb.

Putindən sonra, 1999-2008-ci illərdə quruma rəhbərlik etmiş Nikolay Patruşev onun xəttini davam etdirərək FSB-ni dövlətin hər bir sahəsinə nüfuz edən nəhəng bir imperiyaya çevirib. 2008-ci ildən bəri isə xidmətə ordu generalı Aleksandr Bortnikov rəhbərlik edir.

Kadr seçimi və xüsusi arsenal

Personalların seçimi Rusiya FSB Akademiyasından və hərbi məktəblərdən aparılır.

Namizədlər təkcə fiziki dözümlülük və silahdan istifadə bacarıqlarına görə deyil, həm də çoxmərhələli psixoloji testlər, yalan detektoru yoxlamaları və yaxın qohumlarının keçmişinin araşdırılması prosesindən keçirilirlər.

"Alfa" və "Vımpel" kimi xüsusi təyinatlı dəstələrə qəbul edilənlər isə xüsusi dağlıq, şəhər şəraitində girovların xilas edilməsi və ekstremal temperaturlarda sağ qalma təlimləri keçirlər.

Bu xüsusi təyinatlıların istifadə etdiyi silah arsenalında standart Kalaşnikov avtomatları ilə yanaşı, yaxın məsafəli xüsusi əməliyyatlar üçün səssiz "Val" avtomatı, "Vintorez" snayper tüfəngi, həmçinin zirehdeşən fərdi silahlar (məsələn, SR-1 "Gürzə" tapançası) və yerli istehsal olan modernləşdirilmiş yüksək dəqiqlikli "Orsis T-5000" snayper kompleksləri geniş istifadə olunur.

Qlobal əməliyyat zonaları

FSB qanunla daxili xidmət hesab edilsə də, onun 5-ci Xidməti vasitəsilə xaricdə, xüsusilə də keçmiş postsovet məkanında fəal işləyir. Ukrayna, Gürcüstan və Moldovada daxili siyasi proseslərin manipulyasiya edilməsi, rəqib qruplara qarşı kiberhücumların təşkili bu fəaliyyətlərin tərkib hissəsi olub.

FSB Suriyada keçmiş Bəşər Əsəd rejiminə qarşı döyüşən qruplaşmaların sırasına sızmaq, Şimali Qafqaz mənşəli radikal qrupları neytrallaşdırmaq üçün Yaxın Şərqdə də geniş kəşfiyyat şəbəkəsi qurub.

Qurumun tarixində həm böyük əməliyyat uğurları, həm də dünya mətbuatında ciddi rezonans doğuran faciəvi hadisələr yer alıb.

Şimali Qafqazda çeçen liderləri Cövhər Dudayev (1996), Aslan Məşhədov (2005) və Şamil Basayevin (2006) müxtəlif illərdə yüksək texnoloji və taktiki əməliyyatlarla zərərsizləşdirilməsi FSB-nin ən böyük əməliyyat uğurlarından hesab olunub.

Digər tərəfdən, 2002-ci ildə Nord-Ost teatrında və 2004-cü ildə Beslan məktəbində girov götürülmə hadisələri zamanı tətbiq edilən güc ssenariləri və xüsusi qazların istifadəsi yüzlərlə dinc insanın ölümü ilə nəticələnib ki, bu da beynəlxalq aləmdə kəskin tənqid edilib.

FSB haqqında geniş kütləyə məlum olmayan bir çox maraqlı və sirli faktlar mövcud olub. Məsələn, Lubyanka binasının altında sovet dövründən qalan və metronun xüsusi gizli xətti hesab olunan "Metro-2" sisteminin bir stansiyasının yerləşdiyi və bu xəttin birbaşa Kremlə bağlandığı iddia edilib.

Digər bir fakt isə texnoloji təhlükəsizliklə bağlıdır; Qərbin kiber-casusluq fəaliyyətlərindən qorunmaq üçün FSB-nin bəzi xüsusi şöbələri hələ də tamamilə elektron sistemlərdən imtina edərək məxfi sənədləşməni köhnə mexaniki yazı makinalarında həyata keçirir.

Həmçinin, qurumun nəzdində heyvanların, xüsusilə də delfinlərin dəniz sərhədlərinin qorunması və sualtı təxribatların qarşısının alınması üçün xüsusi proqramlarla təlimləndirildiyi də sızan məlumatlar arasında yer alıb.

Nicat Osmanlı