“Bunu nə Vaşinqton, nə Pekin həll edə bilər” – Dünya sahibsiz qaldı…

Elə hadisələr var ki, zahirən adi diplomatik prosedur təsiri bağışlayır, amma əslində dövrün özünəməxsus rentgen görüntüsünə çevrilir. ÇXR Sədri Si Cinpinin ABŞ-yə dövlət səfəri və Prezident Donald Trampla danışıqları məhz belə bir hadisədir.

23–25 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Çin lideri ABŞ-də olub. Burada onun Trampla görüşü keçirilib və görüş dövlət protokolu, hərbi mərasim və dövlət ziyafəti ilə müşayiət olunub. Gündəlikdə Vaşinqtonla Pekin arasında ciddi fikir ayrılıqlarının olduğu ticarət, texnologiyalar, süni intellekt, Tayvan, İran və digər məsələlər yer alıb. Bununla yanaşı, hər iki tərəf dialoqun və münasibətlərdə sabitliyin qorunmasının zəruriliyini vurğulayıb.

İlk baxışdan iki böyük dövlətin adi diplomatiyasıdır, amma daha dərindən baxdıqda qarşımızda daha ciddi mənzərə açılır. Vaşinqtonda sadəcə ABŞ Prezidenti ilə Çin Sədri görüşmürdü. Müasir dünyanın iki ən böyük güc mərkəzi, artıq heç birinin dünya üçün oyun qaydalarını təkbaşına müəyyənləşdirə bilmədiyi bir vaxtda görüşürdü və məncə, məhz budur hazırkı görüşün əsas mahiyyəti.

Dünya çox sadə şəkildə adlandıra biləcəyimiz bir dövrə daxil olub: sahibsiz dünya. Bu, o demək deyil ki, dünyada artıq supergüclər, böyük dövlətlər və ya nəhəng iqtisadi, hərbi, texnoloji və siyasi resurslara malik ölkələr yoxdur. Əksinə, belə güc mərkəzlərinin sayı artır. Lakin bu gün artıq XX əsrin müxtəlif dövrlərində olduğu kimi, qlobal qaydaları müəyyənləşdirə və daha sonra onların planetin demək olar ki, bütün əsas regionlarında həyata keçirilməsini təmin edə biləcək bir dövlət və ya dövlətlər cütlüyü yoxdur. Məhz buna görə də müasir beynəlxalq vəziyyət bu qədər ziddiyyətli, gərgin və xaotik görünür. Bu nöqtəyə necə gəlib çatdığımızı anlamaq üçün geriyə qayıtmaq lazımdır.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünya iki supergüc — ABŞ və Sovet İttifaqı arasında bölündü. Bu, heç də ideal dünya deyildi. Əksinə, bu, soyuq müharibə, ideoloji qarşıdurma, lokal müharibələr, böhranlar və daim nüvə fəlakəti təhlükəsinin mövcud olduğu dünya idi. Lakin bu dünyanın bir mühüm xüsusiyyəti var idi — əsas güc mərkəzlərinin davranışlarının proqnozlaşdırıla bilməsi.

Vaşinqton və Moskva nəyin mümkün olduğunun sərhədlərini anlayırdı. Onlar bilirdilər ki, iki nüvə supergücünün birbaşa toqquşması bütün bəşəriyyət üçün fəlakətə səbəb ola bilər. Bipolyar dünya müharibəsiz dünya deyildi, amma qlobal çəkindirmənin sərt mexanizminin mövcud olduğu dünya idi.

ABŞ və SSRİ demək olar ki, hər sahədə — ideologiyada, iqtisadiyyatda, silahlanmada, kosmosda, üçüncü dünya ölkələrinə təsir uğrunda — rəqabət aparırdılar, lakin eyni zamanda müəyyən oyun qaydalarına riayət etməyə məcbur idilər. 1962-ci ildə Karib böhranı zamanı bəşəriyyət sözün əsl mənasında nüvə fəlakətinə bir neçə addımlıq məsafədə idi. Məhz o zaman xüsusilə aydın oldu ki, böyük dövlətlər arasında demək olar ki, barışmaz qarşıdurma mövcud ola bilər, amma keçilməməli olan bir hədd də var. 1945-ci ildən sonra yeni dünyanı idarə etmək məqsədi daşıyan bütöv bir beynəlxalq institutlar sistemi yaradıldı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Təhlükəsizlik Şurası, beynəlxalq maliyyə institutları və digər strukturlar XX əsrin ortalarındakı reallıqlar nəzərə alınmaqla yaradılmışdı. Bu sistem mükəmməl deyildi, lakin həmin dövrdəki güc bölgüsünü əks etdirirdi.

Daha sonra 1991-ci il gəldi, Sovet İttifaqı yox oldu və bununla birlikdə həmin sistemin iki əsas sütunundan biri də aradan qalxdı. Və məhz burada ən maraqlı məqam başlayır: köhnə dünya başa çatdı, amma yeni dünya belə yaradılmadı.

Bəli, ABŞ müəyyən müddət ərzində yeganə supergüc oldu. Bu, Amerika triumfunun yaşandığı, çoxlarının bunu müəyyən siyasi, iqtisadi və ideoloji modelin qəti qələbəsi kimi qəbul etdiyi dövr idi. Həmin dövrün intellektual mühitində Frensis Fukuyamanın qlobal ideoloji mübarizənin başa çatması ehtimalı ilə bağlı “tarixin sonu” konsepsiyası böyük şöhrət qazandı. Zbiqnev Bjezinski isə “Böyük şahmat taxtası” əsərində Amerikanın üstünlüyünü dünya geosiyasətinin əsas amili kimi nəzərdən keçirirdi.

Bu gün artıq aydındır ki, tarix daha mürəkkəb istiqamətdə inkişaf edib. Problem ABŞ-nin SSRİ-nin dağılmasından sonra dünyanın ən güclü dövləti olmasında deyildi, çünki bu, obyektiv fakt idi.

Problem o zaman yarandı ki, Amerikanın üstünlüyü dövrünü beynəlxalq sistemin yekun quruluşu kimi qəbul etməyə başladılar. Lakin tarix yekun quruluşları sevmir və güclərin nisbətini daim dəyişir. Son 35 ildə dünya tanınmaz dərəcədə dəyişib. Çin dünyanın ən böyük iqtisadi və texnoloji güclərindən birinə çevrilib. Hindistan müstəqil iqtisadi və siyasi təsir mərkəzinə çevrilib. Avropa İttifaqı nəhəng iqtisadi və normativ mərkəzə çevrilib. Rusiya hərbi-siyasi potensialının əhəmiyyətli hissəsini qoruyub saxlayıb və bərpa edib. Türkiyə regional müstəqilliyini gücləndirib. Fars körfəzi dövlətləri tamamilə fərqli iqtisadi və diplomatik çəki əldə ediblər.

Və bu, heç də tam siyahı deyil. Nəticədə 1990-cı illərin əvvəllərindəki bir çox siyasi konsepsiyanın nəzərdə tuta bilmədiyi bir hadisə baş verdi. Dünya birqütblü olmaqdan çıxdı, lakin hələ sabit şəkildə çoxqütblü də olmayıb və biz bu gün məhz bu iki vəziyyətin arasında yerləşirik.

Bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyan məqamdır. Biz artıq formalaşmış yeni dünya nizamında deyil, onun formalaşması dövründə yaşayırıq və keçid dövrləri həmişə ən təhlükəli dövrlər olur. Çünki köhnə qaydalar artıq işləməyi dayandırır, yenilər isə hələ hamı tərəfindən qəbul edilməyib.

Məhz buna görə müasir dünya nəhəng bir gəmiyə bənzəyir: həmin gəmidə köhnə kapitan artıq bütün yeni axınları tanımır, yeni kapitanı isə hələ heç kim seçməyib. Bu fonda ABŞ və Çin münasibətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Vaşinqton və Pekin demək olar ki, bütün strateji istiqamətlərdə rəqibdirlər. Onlar ticarətdə, texnologiyalarda, süni intellektdə, istehsalda, investisiyalarda, dünyanın müxtəlif regionlarında təsir uğrunda rəqabət aparırlar. Tayvan, təhlükəsizlik məsələləri və Çinin digər beynəlxalq böhranlardakı rolu ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Lakin eyni zamanda onlar bu rəqabətin birbaşa qarşıdurmaya çevrilməsinə imkan verə bilməzlər və məhz buna görə də daim görüşür, münasibətlərin kəskin şəkildə pisləşdiyi dövrlərdən sonra yenidən danışıqlara başlayırlar. Məhz buna görə də ciddi etimadsızlıq şəraitində belə Vaşinqton və Pekin sabitliyin qorunmasının zəruriliyindən danışırlar. Si Cinpinin hazırkı səfəri bunu xüsusilə aydın nümayiş etdirdi. Amerika tərəfi Çin lideri üçün son dərəcə təntənəli dövlət qarşılanması təşkil etdi, danışıqların özü isə ciddi fikir ayrılıqları fonunda keçirildi. Bununla yanaşı, görüşdən sonra hər iki tərəf danışıqların konstruktiv xarakter daşıdığını və qarşılıqlı əlaqələrin davam etdirilməsinin zəruriliyini bəyan etdi. İlk baxışdan burada ziddiyyət görmək olar, amma əslində ziddiyyət yoxdur. Çünki rəqabət nə qədər təhlükəlidirsə, danışmaq zərurəti də bir o qədər artır.

Soyuq müharibə dövründə Moskva ilə Vaşinqtona kritik məqamlarda vəziyyətin birbaşa toqquşmaya çevrilməsinin qarşısını almağa imkan verən mexanizmlər mövcud idi. Bu gün isə Vaşinqton və Pekin rəqabətin idarə olunması üçün öz mexanizmlərini yaratmalı olurlar və bunu tamamilə fərqli qarşılıqlı asılılıq şəraitində etməli olurlar.

Xüsusilə diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, hazırkı münasibətlər gündəliyində süni intellekt getdikcə daha böyük rol oynayır. Bu, artıq sadəcə iqtisadi rəqabət məsələsi deyil, milli təhlükəsizlik və gələcək texnoloji üstünlük məsələsidir. Süni intellekt ətrafında böhranların qarşısının alınması üçün hətta xüsusi mexanizmlərin müzakirə edilməsi qlobal rəqabətin alətlərinin özünün nə dərəcədə dəyişdiyini göstərir. Beləliklə, paradoksal vəziyyət yaranır. ABŞ və Çin texnoloji və iqtisadi gələcək uğrunda mübarizədə əsas rəqiblərdir, lakin eyni zamanda rəqabətlərinin nəzarətdən çıxmaması üçün əməkdaşlıq etməyə məcburdurlar. Lakin daha mühüm bir problem də var. Hətta ABŞ və Çin öz aralarında razılığa gəlsələr belə, artıq dünyanı birlikdə idarə edə bilməzlər və bu məqam bu gün çox vaxt lazımi səviyyədə qiymətləndirilmir. Təsəvvür etmək olar ki, Vaşinqton və Pekin ticarət, texnologiyalar və ya hətta ayrı-ayrı beynəlxalq böhranlarla bağlı razılığa gəliblər. Lakin öz maraqları, öz resursları və gələcəyə dair öz baxışları olan çoxlu sayda dövlət və regional güc mərkəzi yenə də qalacaq.

Məhz buna görə də bugünkü dünyanı yalnız ABŞ və Çin münasibətləri üzərindən izah etmək mümkün deyil. Çünki bu artıq köhnə bipolyarlıq deyil, daha mürəkkəb sistemdir. XX əsrdə beynəlxalq siyasətin əhəmiyyətli hissəsi “siz kimin tərəfindəsiniz — Vaşinqtonun, yoxsa Moskvanın?” sualı ətrafında qurulurdusa, bu gün belə sual getdikcə mənasını itirir. Dövlət eyni vaxtda bir sahədə ABŞ ilə, digərində Çinlə, üçüncüsündə Türkiyə ilə, dördüncüsündə isə Fars körfəzi dövlətləri ilə əməkdaşlıq edə bilər. Beynəlxalq münasibətlərin yeni həndəsəsi yaranır və üstəlik, bu həndəsə bir neçə aydın şəkildə müəyyən edilmiş blokdan ibarət səliqəli konstruksiyaya bənzəmir. Daha çox, daim dəyişən və bir-biri ilə kəsişən maraqlar şəbəkəsinə bənzəyir.

Məhz buna görə də keçmişin bir çox ənənəvi siyasi kateqoriyaları tədricən işləkliyini itirir. Lakin dünya çoxqütblülüyə doğru gedirsə, bu, onun avtomatik olaraq daha sabit olacağı anlamına gəlirmi?

Heç də yox və daha bir böyük yanlış təsəvvür də məhz burada yaranır. Çoxqütblülüyün özü sülhün sinonimi deyil. Bəli, o, təsirin daha ədalətli bölüşdürülməsinə gətirib çıxara bilər, lakin yeni qarşılıqlı əlaqə qaydaları yaradılmasa, güc mərkəzləri arasında münaqişələrin sayını da artıra bilər. Problem ondadır ki, beynəlxalq təhlükəsizliyin köhnə institutları böyük ölçüdə hələ də 1945-ci ilin reallıqlarını əks etdirir.

BMT İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılıb və onun Təhlükəsizlik Şurası həmin müharibədə qalib gələnlərin güc balansını əks etdirir. Halbuki 2026-cı ildə bəşəriyyətin yaşadığı dünya 1945-ci ilin dünyasına heç bənzəmir.

Hətta BMT-nin özünün də bu gün sisteminin fəaliyyətini islahat etməyə çalışması, təşkilatın yeni şərtlərə və müasir çağırışların artan mürəkkəbliyinə uyğunlaşdırılmasının zəruriliyini qəbul etməsi diqqətəlayiqdir.

Lakin problem inzibati islahatlardan daha dərindir. Çünki dünya dəyişib, fundamental qlobal idarəetmə arxitekturası isə daha az dəyişib və bu, hazırkı böhranın səbəblərindən biridir. Dünya XXI əsrin problemlərini XX əsr dünyası üçün yaradılmış institutlarla həll etməyə çalışır və nəticəni hər gün görürük.

Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi davam edir, Yaxın Şərq böyük qeyri-sabitlik zonası olaraq qalır, ABŞ və Çin strateji rəqabəti davam etdirir, Tayvan isə qlobal qarşıdurmanın ən təhlükəli potensial düyünlərindən biri olaraq qalır. Mübarizə yalnız ərazilər uğrunda getmir.

Mübarizə texnologiyalar, süni intellekt, enerji resursları, nəqliyyat dəhlizləri, kritik əhəmiyyətli faydalı qazıntılar, bazarlar, logistika və təsir uğrunda gedir. Yəni dünya təsiri uğrunda mübarizənin özünün mahiyyəti dəyişir. XIX əsrdə böyük dövlətlər koloniyaları bölüşdürürdülər, XX əsrdə ideoloji bloklar və hərbi-siyasi təsir dairələri uğrunda mübarizə aparırdılar, XXI əsrdə isə mübarizə eyni zamanda ərazi, iqtisadi, texnoloji, informasiya və sivilizasiya xarakteri daşıyır və məhz buna görə yeni dünya nizamına keçid bir çoxlarının düşündüyündən daha uzun çəkə bilər.

Gözləmək olmaz ki, bir gün bir neçə ən böyük dövlətin liderləri masa arxasında əyləşəcək, yeni sənəd imzalayacaq və ertəsi gün dünya sabit olacaq.

Belə olmur.

Müstəqil oyunçuların sayı həddindən artıq artıb. Onlar artıq başqasının siyasətinin obyekti olmaq istəmirlər və bu, yeri gəlmişkən, yeni dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Orta və hətta kiçik dövlətlər əvvəlkindən daha çox müstəqil siyasət yürütmək imkanları əldə ediblər.

Lakin imkanlarla yanaşı, risklər də artıb. Bipolyar dünyada manevr imkanları məhdud idi, çünki iki supergüclə hesablaşmaq lazım gəlirdi.

Çoxqütblü dünyada isə imkanlar daha çoxdur, lakin səhvlərin bağışlanması üçün imkan da azalır. Çünki əvvəllər kiçik dövlət müəyyən şərtlər daxilində iki qlobal güc mərkəzindən birinin dəstəyinə arxalana bilirdisə, bu gün yalnız bir tərəfə arxalanmaq getdikcə daha təhlükəli olur.

ABŞ və ya Çin, Avropa və ya Rusiya dünyanın bütün problemlərini həll edə bilməyəcək. Heç bir digər ayrı-ayrı dövlət də bu rolu öz üzərinə götürə bilməz. Deməli, dövlətlər elə bir dünyada yaşamağı öyrənməlidirlər ki, burada heç kim onların təhlükəsizliyini daim onların əvəzinə təmin edə bilməyəcək. Bu, böyük dövlətlərin maraqlarının kəsişdiyi regionlarda yerləşən dövlətlər üçün xüsusilə vacibdir. Çünki yeni dövr onlar üçün eyni zamanda həm çağırış, həm də imkandır.

Çağırışdır — çünki strateji səhvin qiyməti artır. İmkan isə odur ki, bir neçə güc mərkəzinin meydana çıxması manevr imkanlarını genişləndirir.

Lakin bu məkandan yalnız öz milli maraqlarını anlayan və müstəqil siyasət yürütməyi bacaran dövlətlər istifadə edə biləcəklər. Məhz buna görə bu gün dövlətlərin subyektliyi haqqında danışmaq çox vacibdir. Onların avtomatik olaraq hansı düşərgəyə qoşulmalı olduqları haqqında deyil, özlərinin bu yeni dünyadan nə istədiklərini müəyyənləşdirə bilib-bilməmələri haqqında danışmaq lazımdır.

Çünki köhnə “bizim sahibimiz kimdir?” formulu tədricən başqa bir formul ilə əvəzlənməlidir: “Biz özümüz kimik və nə istəyirik?”

Yeni dövrün əsas sualı da budur.

Dünya getdikcə daha çox çoxqütblü olacaq, lakin bu proses başa çatmayıb, hətta daha dəqiq desək, yeni başlayır. Bu gün yeni güc mərkəzləri, yeni ittifaqlar, yeni iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri, yeni təhlükəsizlik sistemləri formalaşır. Dövlətlər güc nisbətinin necə dəyişdiyini diqqətlə izləyir və gələcəyə əvvəlcədən hazırlaşmağa çalışırlar. Məhz buna görə düşünmək yanlışdır ki, hazırkı dünya xaosu müvəqqəti bir mərhələdir və bundan sonra hər şey əvvəlki vəziyyətinə qayıdacaq. Çünki əvvəlki norma artıq mövcud deyil. Biz köhnə nizamın universal olmaq qabiliyyətini nəhayət itirdiyi, yeninin isə hələ formalaşmaqda olduğu tarixi dövrə daxil olmuşuq. Buna görə də hazırkı qeyri-sabitliyin hələ çox uzun müddət davam edəcəyinə hazır olmaq lazımdır.

Bizi yeni lokal müharibələr, yeni regional böhranlar, maraqların yeni toqquşmaları gözləyə bilər. Bu, bəşəriyyətin birdən-birə əvvəlkindən daha pis olmasına görə deyil, gücün genişmiqyaslı şəkildə yenidən bölüşdürülməsi prosesinin getməsinə görədir. Tarixdə təsirin hər yenidən bölüşdürülməsi münaqişələrlə müşayiət olunur.

Bugünkü dünyanın ən böyük təhlükəsi köhnə nizamın başa çatması deyil, yeninin hələ doğulmamasıdır. Məhz buna görə Si Cinpin və Donald Trampın Vaşinqtondakı görüşü ABŞ-Çin münasibətlərinin hüdudlarından çox kənarda əhəmiyyət daşıyır.

İki lider planetin yeganə sahibinin kim olacağı barədə razılaşmağa çalışmırlar. Onlar iki nəhəng arasında rəqabətin onsuz da kövrək olan beynəlxalq münasibətlər sistemini tamamilə dağıtmasının qarşısını almağa çalışırlar. Lakin onlar buna nail olsalar belə, dünya yenə də tamamilə yeni reallıqda yaşamağı öyrənməli olacaq. Bu reallıqda artıq vahid güc mərkəzi yoxdur, yalnız iki böyük dövlətin razılaşmaları artıq kifayət etmir, getdikcə daha çox dövlət beynəlxalq siyasətin obyekti deyil, subyekti olmağa çalışacaq, əvvəlki qaydalar tədricən aradan qalxacaq, yeniləri isə hələ yaradılır. Buna görə də bu gün ən ağıllı yanaşma köhnə dünyanın geri qayıtmasını gözləməməkdir. O artıq olmayacaq və yeni dünyada yaşamağı, ona indidən hazırlaşmağı öyrənmək lazımdır.

İtalyan filosof Antonio Qramşi vaxtilə yazmışdı: “Köhnə dünya ölür, yeni dünya isə meydana çıxmağa tələsmir və bu işıq-kölgə arasında canavarlar peyda olur”.

Yəqin ki, bu fikir bu gün xüsusilə müasir səslənir. Çünki dövrümüzün əsas vəzifəsi köhnə və yeni dünya nizamları arasındakı boşluqda yeni xaosun deyil, yeni balansın yaranmasını təmin etməkdir.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Beynəlxalq Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru