Ermənistan Türkiyəyə belə birləşir - 50 ilin ilk körpüsü

İrəvanda Avropa Siyasi Birliyinin 8-ci Zirvə Toplantısı çərçivəsində Türkiyə və Ermənistan arasında tarixi Ani (İpək Yolu) Körpüsünün birgə bərpasına dair rəsmi protokol  imzalanıb. Sənədi Ermənistan tərəfindən Milli Məclisin vitse-spikeri və normallaşma prosesi üzrə xüsusi nümayəndə Ruben Rubinyan, Türkiyə tərəfindən isə Serdar Kılıç imzalayıb. Bu addım iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində həm simvolik, həm də praktiki əhəmiyyət daşıyır.

Ani Körpüsü (X–XI əsrlər, bəzi mənbələrə görə XIII əsr) Axuryan (Arpaçay) çayı üzərində yerləşir və orta əsrlərdə İpək Yolu marşrutlarının mühüm keçid nöqtələrindən biri olub. Körpünün təktağlı konstruksiyası 30 metrdən artıq aşırım məsafəsinə malik idi. Hazırda onun yalnız dayaqları qalıb, tağ hissəsi isə tamamilə uçub. Ətraf ərazidə qala-qapı tipli arxeoloji qalıqlar müşahidə olunur. XIX əsr səyyahlarının qeydlərində burada bir qarovulxananın mövcud olduğu da qeyd edilir.

Ani şəhəri isə Bagratuni Ermənistan krallığının (961–1045) paytaxtı kimi özünün ən yüksək inkişaf dövrünü yaşayıb. “Min bir kilsəli şəhər” kimi tanınan Ani, həm ticarət, həm də mədəniyyət və memarlıq baxımından mühüm mərkəz idi. Şəhərin əhalisi təxminən 100 min nəfərə çatırdı. Burada şəhər divarları, saraylar, kilsələr (məsələn, Qagik I katedrali) və güclü müdafiə sistemləri mövcud idi. Lakin şəhər 1064-cü ildə Səlcuqların, 1236-cı ildə monqolların hücumları, 1319-cu il zəlzələsi və ticarət yollarının dəyişməsi nəticəsində tədricən tənəzzülə uğramış, XVII əsrdə isə tamamilə tərk edilmişdir.

Dünən imzalanan  protokolda qeyd olunan körpü isə Ani arxeoloji kompleksinin bir hissəsidir. Bu kompleks 2016-cı ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib və Ermənistanla Türkiyə sərhədində yerləşən yaylada yerləşir. Ani həm erməni, həm də sonrakı Səlcuq və digər mədəni təsirləri özündə əks etdirən çoxqatlı memarlıq irsi nümunəsidir.

Körpünün bərpası həm hərfi, həm də simvolik mənada “körpü” funksiyası daşıyır. 1993-cü ildən bağlı olan sərhəd və Qarabağ münaqişəsi nəticəsində formalaşmış tarixi gərginlik fonunda bu layihə etimad quruculuğu üçün mühüm fürsət hesab olunur. Türkiyə tərəfi bu təşəbbüsü “simvolik və konkret əməkdaşlıq” kimi qiymətləndirərək onun davamlı sülh və qarşılıqlı etimad mühitinə töhfə verəcəyini bildirib. Ermənistan tərəfi isə mədəni irsin birgə qorunmasının vacibliyini vurğulayıb.

Bu təşəbbüs Türkiyə–Ermənistan normallaşma prosesinin davamı kimi qiymətləndirilir. Xüsusi nümayəndələr Ruben Rubinyan və Serdar Kılıç arasında son illərdə aparılan görüşlər və 2023–2025-ci illərdəki müzakirələr bu protokola zəmin yaradıb. Layihənin turizmi inkişaf etdirəcəyi, sərhəd bölgələrində iqtisadi əlaqələri gücləndirəcəyi gözlənilir.

Bununla yanaşı, bərpa işlərinin UNESCO standartlarına uyğun aparılması və orijinal memarlıq elementlərinin qorunması əsas şərt kimi qeyd olunur.  İstənilən halda,  Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin inkişafı Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasından birbaşa asılıdır.

Jalə Rövşən