"Sevil" çadranı necə atdı?
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan qadını üçün çarşab sadəcə geyim deyildi. O, cəmiyyətin qoyduğu sərhədlərin görünən simvolu idi. Şəhərdə yaşayan qadınlar evdən çıxanda bədəni başdan ayağa bürüyən bu örtük olmadan küçəyə çıxa bilmirdilər. Kənd yerlərində isə vəziyyət bir qədər fərqli idi. Bir çox yerlərdə çarşab o qədər də geniş yayılmamışdı.
Lakin dəyişiklik artıq başlamışdı.
1908-ci ildə Bakıda liberal ziyalılar arasında çadraya qarşı ilk səslər eşidildi. Bəzi qadınlar açıq şəkildə örtüyü atmağa cəhd etdilər. Bu cəhdlər o vaxt din xadimlərinin ciddi müqaviməti ilə üzləşdi və hərəkat bir müddət səngidi. Amma toxum artıq səpilmişdi.
1920-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulandan sonra proses sürətləndi. Nəriman Nərimanovun təşəbbüsü ilə açılan Əli Bayramov adına Qadın Klubu bu yolda mühüm rol oynadı. 1920-ci ilin mayında yeddi qadın açıq şəkildə çadrasını çıxardı. Bu, rəmzi bir addım idi. 1922-ci ildə isə gənc Füruzə Kərimova (sonralar Azərbaycanın ilk qadın neft mühəndisi kimi tanınıb) partiya qurultayında Sergey Kirovun təklifi ilə çadrasını çıxardı. Kirov həmin çadranı cırıb zala atdı.
1927-1929-cu illərdə kampaniya daha geniş vüsət aldı. “Çadra getsin” şüarı ilə keçirilən tədbirlər nəticəsində on minlərlə qadın örtüyü atdı. 1929-cu ildə təkcə bir il ərzində 20 mindən çox qadın bu addımı atdı. Cəfər Cabbarlının “Sevil” pyesi və 1929-cu ildə ekranlara çıxan eyni adlı film də bu prosesə güclü təsir göstərdi. Bir çox qadın filmi izləyəndən sonra çarşabını həmişəlik tərk etdi.
Bu azadlığın daşlaşmış rəmzi isə Bakıda dayanır. 1960-cı ildə Cəfər Cabbarlı və Zivər bəy Əhmədbəyov küçələrinin kəsişməsində ucaldılan “Azad qadın” heykəli heykəltəraş Fuad Əbdürrəhmanovun əsəridir. Memarı Mikayıl Hüseynovdur. Heykəl çadrasını atan gənc bir qadını təsvir edir. Əbdürrəhmanov əvvəlcə 1951-ci ildə gipsdən kiçik bir versiya hazırlamışdı. Sonra tuncdan böyük variantı Leninqradda töküldü və Bakıya gətirildi. Maraqlıdır ki, heykəlin prototipi sənətkarın həyat yoldaşı Xanım Əbdürrəhmanova olub.
Heykəl sadəcə bir abidə deyil. O, uzun illər boyu davam edən mübarizənin, qorxuların, təzyiqlərin və nəhayət qələbənin yaddaşıdır. Bəzi qadınlar örtüyü atarkən küçədə təhqirə, hətta zorakılığa məruz qaldılar. Amma çoxları bu addımı öz iradələri ilə atdı.
Bu tarix təkcə geyimin dəyişməsi deyil. Bu, Azərbaycan qadınının cəmiyyətdə görünən, danışan, oxuyan və işləyən insan kimi tanınması yoludur. “Azad qadın” heykəli isə hər gün bu yolu xatırladır.
Türkan İsgəndərli
