Bakının təbii fəlakətlərə davamlılıq indeksi: Su, daşqın, zəlzələ bizə təsir göstərə bilər?

Son aylarda gördüyümüz kimi, Azərbaycan güclü yağışlara hazır deyil. Bakıda və digər şəhərlərdə hər güclü yağışdan sonra su basması adi hala çevrilib. Bunun səbəbi yalnız təbiət deyil, infrastrukturun köhnəlməsi, drenaj sistemlərinin yetersizliyi və bəzi yerlərdə qanunsuz tikintilərdir. Sel zamanı evlərə dəyən ziyan əksər hallarda sığorta ilə qarşılanır, amma icbari əmlak sığortası hələ də tam tətbiq olunmur.

Digər ölkərdəki kimi olmasa da, ölkəmizdə də zəlzələ baş verir. Hələ ki, ciddi fəsadlar olmayıb, amma olacağını istisna etməmək düzgün deyil. Azərbaycanda tarixən də bu cür hadisələr olub və tikinti qaydaları buna uyğunlaşdırılıb. 2009-cu ildə qəbul edilmiş AzDTN (Azərbaycan Tikinti Normaları) zəlzələyə davamlılıq standartlarını müəyyənləşdirir. Bu norma əvvəlki Sovet sistemini əvəzləyərək Avropa, Yapon, Amerika standartları ilə müqayisədə oxşar xüsusiyyətlər daşıyır. Praktikada bunun nə qədər faydalı olduğunu, güclü zəlzələyə necə dözəcəyini bilmirik.

Amma problem yalnız yeni tikililərdə deyil. Sovet dövründə inşa olunmuş çoxmərtəbəli binalar, kəndlərdəki köhnə evlər və özbaşına tikililər zəif qalır. 

Dünyada təbii fəlakətlərə davamlı mənzil məsələsi uzun illərdir müzakirə olunur. Dünya Bankı və BMT-nin məlumatlarına görə, son 25 ildə fəlakətlər 1,3 milyon insanın həyatına son qoyub və böyük iqtisadi itkilərə səbəb olub. Zəlzələlər bütün fəlakətlərin cəmi 4%-ni təşkil etsə də, ölüm hallarının 60%-nə səbəb olur. Yoxsul ölkələrdə və yoxsul əhalinin yaşadığı ərazilərdə itkilər daha ağırdır.

Yaponiya bu sahədə liderdir. Orada binalar "rəqs edən" texnologiyalarla (base isolation, amortizatorlar) tikilir və güclü zəlzələlərdə belə minimal ziyan görür. Çili də oxşar standartlara malikdir və eyni güclü zəlzələlərdə Türkiyə və ya digər ölkələrlə müqayisədə qat-qat az itki verir. Türkiyədə isə 1999-cu il zəlzələsindən sonra qaydalar sərtləşsə də, icra zəif qalır. Yaxın keçmişdə baş verən zəlzələ də buna sübutdur. 6 fevral 2023-cü il tarixində Türkiyənin cənub-şərqində baş vermiş 7.7 və 7.6 maqnitudalı dağıdıcı zəlzələlər "Əsrin fəlakəti" olaraq tarixə düşüb. Episentri Kahramanmaraş olan təbii fəlakət 11 vilayətə ciddi ziyan vurub, 53 mindən çox insan həyatını itirib.

Sel və daşqınlara qarşı davamlılıq isə daha zəifdir. Dünya Bankının qlobal qiymətləndirmələrində 22 ölkə araşdırılıb və məlum olub ki, selə qarşı strukturlu tədbirlər çox azdır, zəlzələ və külək üçün isə xəritələr hər yerdə yenilənmir. Mediaya nəzər yetirsək, bir çox ölkədə daşqın və sel nəticəsində ölənlərin sayının çox olduğunu görə bilərik.

Ölkəmizdə daşqınların fəsadlarının qarşısını almaq üçün icra mexanizmlərini gücləndirmək, kəndlərdə və köhnə fondda audit aparmaq, sel riski olan ərazilərdə drenaj və yaşıl infrastruktur inkişaf etdirmək lazımdır. 

Qeyd edək ki, Azərbaycanda WUF13 (BMT-nin Ümumdünya Şəhərsalma Forumu) keçirilir. Tədbirə dünyanın bir çox ölkəsindən nümayəndə və rəsmilər gəlib. Əsas məqsəd mənzil böhranını həll etmək, dayanıqlı və inklüziv şəhərlər qurmaq, həmçinin qlobal şəhərsalma siyasətini formalaşdırmaqdır.

Türkan İsgəndərli