Yaxın Şərq cərrahiyyə masasında: Böyük "Üçlük" hərəkətə keçdi! - Yeni dövlətlər qurulur?

Yaxın Şərqdə vəziyyət son vaxtlar sürətlə dəyişir. 2026-cı ilin əvvəlindən hiss olunur ki, İsrail, BƏƏ və Hindistan arasında münasibətlər xeyli güclənib. Rəsmi olaraq buna ittifaq deyilməsə də, artıq ortada ciddi əməkdaşlıq var. Buna şərti olaraq “Əbu-Dabi Üçlüyü” demək olar. Bu ölkələr daha çox texnologiya, təhlükəsizlik və iqtisadi sahələrdə birləşərək regionda yeni bir düzən qurmaq istəyirlər.

Onların yanaşması bir az fərqlidir, yəni mövcud vəziyyətlə kifayətlənmək istəmirlər. Bəzi hallarda kürdlər, druzlar və ya Somaliland kimi yerlərə dəstək vermək fikrinə də açıq görünürlər. Hətta sərhədlərin dəyişməsi kimi mövzulara da tam qapalı deyillər. ABŞ-la da yaxın işləyirlər və 2021-dən bəri fəaliyyət göstərən I2U2 formatı bu əməkdaşlığın əsasını qoyub. Bu platforma əvvəl daha çox iqtisadi layihələr üçün idi, amma indi daha strateji xarakter almağa başlayıb.

Digər tərəfdə isə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə, Pakistan və Misir var. Bunlara da şərti olaraq “Ər-Riyad Dördlüyü” demək olar. Bu ölkələr isə daha çox sabitliyi qorumaq tərəfdarıdır. Yəni mövcud sərhədlərin dəyişməsini istəmirlər, hazırkı rejimlərin qalmasını istəyirlər və ümumilikdə gərginliyin artmasına qarşıdırlar. Son vaxtlar tez-tez görüşmələri də göstərir ki, regionda vəziyyətin nəzarətdən çıxmamasına çalışırlar. Həm İsrailin, həm də İranın həddən artıq güclənməsi onları narahat edir.

Əslində bu ideyalar tam yeni deyil. Hələ 2006-cı ildə ABŞ-dan Ralf Piters adlı bir hərbi ekspert Yaxın Şərqin fərqli xəritəsini təklif etmişdi. Orada Böyük Kürdistan, Balucistan kimi yeni dövlətlər nəzərdə tutulurdu. Bu cür yanaşmalar indi də bəzi dairələrdə müzakirə olunur. Görünür ki, “Əbu-Dabi Üçlüyü” bu tip dəyişikliklərə daha açıqdır, “Ər-Riyad Dördlüyü” isə əksinə, “mövcudu qorumaq lazımdır” deyir.

Bütün bu proseslər sadəcə siyasət deyil, arxasında böyük maraqlar dayanır. Söhbət neftdən, ticarət yollarından, yeni layihələrdən və ümumiyyətlə regionun gələcəyindən gedir. Məsələn, Hindistan–Yaxın Şərq–Avropa dəhlizi kimi layihələr çox şeyi dəyişə bilər. Netanyahu da artıq daha geniş əməkdaşlıqlardan danışır, məsələn İsrail, Hindistan, Yunanıstan və Kipr kimi ölkələrin daxil olduğu daha böyük formatlardan.

Ümumilikdə belə bir mənzərə yaranır ki, Yaxın Şərqdə iki fərqli yanaşma üz-üzə gəlib. Bir tərəf dəyişiklik istəyir, digər tərəf isə sabitliyi qorumağa çalışır. Bunun hara gedəcəyini demək çətindir, amma aydındır ki, bu proseslər sadə insanlar üçün ya yeni problemlər, ya da yeni imkanlar yarada bilər

Jalə Rövşən