Livanın göbəyində Azərbaycan izi – Bu qəsəbədə hamı bizim dildə danışır!

Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı Zəfər yalnız ölkəmizin ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə qalmayıb, həm də dünya türklüyünün birliyini və həmrəyliyini beynəlxalq miqyasda nümayiş etdirib.

Bu Zəfərin əks-sədası uzaq Livanın şimalındakı Akkar vilayətində, türkmanların sıx məskunlaşdığı Kavaşra (Kouachra) qəsəbəsində də özünü göstərib. 2022-ci ilin 8 noyabr tarixində – Zəfər Günü ərəfəsində burada Azərbaycan şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidə türkman icmasının Azərbaycanla qardaşlıq münasibətlərinin canlı təzahürüdür. 

Livan türkmanları (bəzən Livan azərbaycanlıları və ya Livan türkləri adlandırılır) Oğuz türk boylarının davamçılarıdır. Onların əcdadları Mamluklar, Səlcuqlar və Osmanlı imperiyası dövründə müxtəlif köç dalğaları ilə Livana gəliblər.

Tarixi mənbələrə görə, əsas köçlər Osmanlı dövründə (xüsusilə 1897–1913-cü illərdə Krit adasından Trablus şəhərinə köçürülən türklər), eləcə də Suriya və İraqdan gələn kiçik qruplar vasitəsilə baş vermişdi. 1940-cı illərdə isə Türkiyə vətəndaşları işçi qüvvəsi kimi Livana yerləşiblər. Akkar vilayətində  və Baalbək bölgəsində məskunlaşan bu icma əsasən sünni müsəlmanlardır.

Beynəlxalq mənbələrdə (məsələn, ingilis dilindəki “Lebanese Turkmen” məqalələrində) onlar Osmanlı Anadolusu türklərinin nəsilləri kimi təsvir olunur və dilləri “türk dili” adlandırılır. Lakin Azərbaycan elmi və rəsmi mənbələrində  onların danışdığı ləhcələr Azərbaycan dilinin dialektlərinə aid edilir.

Bu fərq Oğuz türkcəsinin daxili təsnifatından irəli gəlir: həm Azərbaycan türkcəsi, həm də Türkiyə türkcəsi eyni dil qrupuna (Oğuz qrupu) daxildir və qarşılıqlı anlaşılma səviyyəsi çox yüksəkdir. Livan türkmanlarının dilində həm Azərbaycan türkcəsinin, həm də ərəb dilinin təsiri müşahidə olunur ki, bu da onları “Livan azərbaycanlıları” kimi xarakterizə etməyə əsas verir. Onlar özlərini “türkman” adlandırır, ətraf ərəb icmaları və dövlət isə onları “türkman” və ya “türklər” kimi qəbul edir.

Bu terminologiya İraq, Suriya və İordaniya türkmanları ilə eynidir – hamısı Oğuz mənşəli, Azərbaycan türkləri ilə qardaş xalqlar hesab olunur. Hazırda Livan türkmanlarının sayı dəqiq müəyyənləşdirilməsə də, Akkar bölgəsində minlərlə türkman  yaşayır. Onlar dil və mədəniyyətlərini əsrlər boyu qoruyub saxlayıb, ərəb mühitində assimilyasiyaya uğramayıblar. 

Azərbaycanla mədəni və diplomatik əlaqələrə gəldikdə,  ölkəmiz Livan türkmanları ilə sıx əlaqələr qurub. 

Azərbaycan səfirliyinin fəaliyyəti çərçivəsində Kavaşra qəsəbəsində “Azərbaycan Evi” yaradılıb, qurban paylanmaları, mədəni tədbirlər və humanitar yardımlar həyata keçirilib. Göründüyü kimi bu əlaqələr təkcə diplomatik deyil, həm də etnik-mədəni xarakter daşıyır. Çünki Livan türkmanları Azərbaycan türkləri ilə eyni Oğuz kökündəndir və onların dil ləhcələri Azərbaycan türkcəsinə yaxındır. Rəsmi Azərbaycan mənbələrində “türkman deyiləndə Azərbaycan türkü başa düşülməlidir” fikri məhz bu tarixi və dil birliyinə əsaslanır.

2022-ci il noyabrın 8-də Kavaşra qəsəbəsində Vətən müharibəsi şəhidlərinin xatirəsinə abidə qoyulub. 

Layihənin müəllifi Azərbaycan səfirliyinin müvəqqəti işlər vəkili Şahin Pənahov olub. Açılış mərasimində Azərbaycan və Türkiyə səfirliklərinin nümayəndələri, Livan parlamentinin deputatları (Məhəmməd Süleyman, Jimmi Cabbur), Akkar qubernatoru İmad Labaki, yerli bələdiyyə rəhbərləri və ziyalılar iştirak etmişdilər. Abidənin ucaldılması Qarabağ Zəfərinin regional və qlobal əhəmiyyətini vurğulayır: bu, sadəcə xatirə deyil, həm də Azərbaycanın haqlı mübarizəsinin Livanda yaşayan türkman qardaşlarımız tərəfindən dəstəkləndiyinin simvoludur.

Abidə açıldıqdan sonra yerli türkman gəncləri arasında yeni ənənə formalaşdı: toy mərasimi ərəfəsində gənclər abidəni ziyarət edir, şəhidlərin xatirəsini yad edirlər. Bu adət artıq ənənə halını alıb və sosial şəbəkələrdə geniş işıqlandırılıb. Beləliklə, abidə yalnız memorial deyil, həm də canlı mədəniyyət və həmrəylik məkanıdır.

Qeyd edək ki, abidənin ucaldılması Livan erməni icması tərəfindən bəzi etirazlara səbəb olsa da, bu  türkmanların Azərbaycana bağlılığını zəiflətmədi. Qeyd edtiyimiz kimi  tarixi Osmanlı köçləri ilə əlaqəli olsa da, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər baxımından bu icma Azərbaycan türkcəsinin ləhcələrini danışan və Azərbaycanla həmrəy olan Oğuz türk xalqıdır. “Türkman” termini regionda yaşayan bütün Oğuz türk icmalarını (Azərbaycan, Türkiyə, İraq, Suriya və Livan) əhatə edir və bu kontekstdə Azərbaycan türkü başa düşülməlidir. Gələcəkdə bu əlaqələrin daha da möhkəmlənməsi, mədəni, təhsil və iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsi hər iki tərəf üçün əhəmiyyət kəsb edəcək.

Jalə Rövşən