Ermənistan rəhbərliyindən SƏS-KÜYLÜ AÇIQLAMA: “Azərbaycanlılar bura gələ bilərlər...”
Ermənistan parlamentinin spikeri Alen Simonyanın açıqlaması ciddi müzakirələrə yol açıb.
Spiker bildirib: "Ermənilər və azərbaycanlılar yan-yana yaşamalı, bir-biri ilə ticarət etməlidirlər. Bir müddət sonra bəzi azərbaycanlıların buraya gəlib məskunlaşacağını da istisna etmirəm".
Cənubi Qafqazın ağır tarixini və emosional yükünü nəzərə alanda ortaya çox təbii bir sual çıxır: bəs cəmiyyətlər buna hazırdırmı?
Reallıq bizə nə deyir?
Məsələnin ticarət tərəfi nisbətən asan görünür. Tarixə baxsaq, xüsusilə sovet dönəmində iki xalq arasında sıx iqtisadi əlaqələrin olduğunu görərik. Bu gün də sülh müqaviləsi imzalansa, sərhədlər açılsa və nəqliyyat xətləri bərpa olunsa, hər iki tərəf böyük fayda götürə bilər. Azərbaycan regiona enerji və kənd təsərrüfatı məhsulları çıxara bilər, Ermənistan isə müəyyən sənaye və xidmət sahələrində tərəfdaşa çevrilə bilər. Dünya Bankı kimi mötəbər beynəlxalq qurumlar da hesabatlarında Cənubi Qafqazda regional inteqrasiyanın iqtisadi potensialını yüksək qiymətləndirirlər.
Lakin ticarətin təməlində etimad dayanmalıdır. İndiki nifrət və inamsızlıq mühitində hansı iş adamı risk edib qarşı tərəfə böyük investisiya yatırar? Bu, böyük bir sual işarəsidir.
Məskunlaşma və "yan-yana yaşamaq" məsələsi isə daha dərin, daha ağrılı problemdir. Simonyanın toxunduğu bu mövzu, əslində, gələcəkdə ermənilərin Azərbaycana (xüsusilə Qarabağa), azərbaycanlıların isə Qərbi Azərbaycana mümkün qayıdışını nəzərdə tutur. Rəsmi rəqəmlərə görə, hələ 1989-cu ildə Ermənistanda təxminən 84 min (qeyri-rəsmi göstəricilərə görə isə yüz minlərlə) azərbaycanlı yaşayırdı. Müharibə alovlananda onların hamısı ev-eşiyindən, ata-baba yurdundan didərgin düşdü.
İndi bu insanları geri qaytarmaq sadəcə sənəd üzərində imza atmaqla bitmir. Təhlükəsizlik qarantiyası, mülkiyyət hüquqları, illərlə yığılıb qalmış psixoloji travmalar fundamental həll gözləyən məsələlərdir. Kosova, Bosniya və ya Kipr kimi beynəlxalq nümunələr göstərir ki, belə barışıq prosesləri on illərlə vaxt aparır.
Azərbaycan və Ermənistanda vəziyyət necədir?
Rəsmi Bakının ritorikasında reinterqrasiya və sülh çağırışları ön plandadır. Lakin cəmiyyətin içində, xüsusilə müharibə ağrısını birbaşa yaşayan ailələr, qazilər və millətçi kəsim arasında ciddi bir ehtiyatlılıq var. "Ermənilər qayıtsa, gələcəkdə eyni ssenari təkrarlanarmı?" şübhəsi hələ də güclüdür. Bununla belə, gənc nəslin bir hissəsi keçmişin yükünü kənara qoyub irəli baxmağın tərəfdarıdır.
Ermənistanda daxili mənzərə daha da gərgindir. Revanşist qüvvələr, keçmiş hakimiyyətin tərəfdarları və müxalifət Simonyanla Paşinyanın bu cür açıqlamalarını birbaşa "xəyanət" adlandırır. Xüsusilə Qarabağı tərk etmiş ermənilər arasında "azərbaycanlılar bura gələcək" fikrinə qarşı çox kəskin emosional reaksiya var. Digər tərəfdən, iqtisadi çətinliklər içində boğulan Ermənistanda real mənfəəti düşünənlər də az deyil. Sərhədlərin açılması, yeni iş yerləri və turizm imkanları praqmatik düşünən təbəqəni cəlb edir.
Prosesin real müstəviyə keçməsi üçün dörd əsas amil həllini tapmalıdır:
1. Təhlükəsizlik mexanizmi: Güclü təhlükəsizlik zəmanəti olmadan heç kim yerindən tərpənən deyil.
2. Mülkiyyət və kompensasiya: İnsanların itirdiyi əmlaklar necə bərpa olunacaq? Kompensasiya fondları yaradılacaqmı? Bu, milyardlarla dollar və illərlə çəkən hüquqi prosedurlar deməkdir.
3. Nəsillərin baxışı: Müharibəni görməyən gənclər hadisələrə daha soyuqqanlı yanaşsalar da, sosial şəbəkələrdəki qızğın mübahisələr emosiyaların hələ də məntiqi üstələdiyini göstərir.
4. Diaspor amili: Xaricdəki erməni və azərbaycanlı lobbiləri daxildəki proseslərə ya güclü dəstək verə, ya da sülh cəhdlərini tamamilə baltalaya bilər.
İki xalqın bir-birini yenidən sadəcə "qonşu" kimi qəbul etməsi üçün təhsil sistemindən tutmuş mediaya, mədəni əlaqələrə qədər böyük işlər görülməlidir. Hazırda hər iki cəmiyyətdə bu çətin prosesə ürəkdən hazır olanların faizi çox aşağıdır. Lakin dünya tarixi sübut edir ki, iqtisadi maraqlar və real siyasət gec-tez emosiyaları üstələyir.
Qiymət Mahir
