1 milyarddan artıq insan gecəqonduda yaşayır: Bakı Qlobal Forumuna çıxan problemlər

Bakı öz qapılarını WUF13 iştirakçıları üçün açdı. World Urban Forum əzilən, üçüncü dünya xalqlarının tribunasıdır.

Hazırda: 

🏙️ 1. 1.12 milyard insan gecəqonduda (slums) və qeyri-rəsmi məskunlaşmalarda yaşayır

2022-ci ildə qlobal şəhər əhalisinin təxminən 25%-i slumsda yaşayır. Bu rəqəm 2015-ci ildən bəri 130 milyon artıb. Əksəriyyəti Asiya və Sub-Sahara Afrikasında cəmləşib (Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya – 362 mln, Mərkəzi və Cənubi Asiya – 334 mln, Sub-Sahara Afrika – 265 mln). Əgər trend dəyişməsə, 2030-cu ilə qədər yüz milyonlarla yeni insan bu şəraitə düşəcək.

🏠 2. 8 milyard insan adekvat mənzilə çıxışa malik deyil

Bu rəqəmə 1.12 milyard slums sakini, 300 milyon evsiz və digər keyfiyyətsiz şəraitdə yaşayanlar daxildir. Qlobal Cənubda sürətli urbanizasiya infrastrukturu üstələyir, nəticədə mənzil böhranı dərinləşir. UN-Habitat 2030-cu ilə qədər gündə 96.000 yeni əlverişli mənzil tikilməsini tələb edir, amma reallıqda bu rəqəm çox geridə qalır.

🌍 3. Ən az inkişaf etmiş ölkələrdə (LDCs) şəhər əhalisinin 59%-i slumsda yaşayır

Bəzi LDC ölkələrində bu göstərici 80-94%-ə çatır (məsələn, Cənubi Sudan). LDCs-də urbanizasiya sürəti yüksək olsa da, planlaşdırma və xidmətlər (su, sanitariya, elektrik) çox zəifdir. Bu ölkələr Bakı Forumunda “New Urban Agenda”nın icrası üçün daha güclü beynəlxalq dəstək tələb edəcək.

🌆 4. Sub-Sahara Afrikasında şəhər əhalisinin 53-62%-i qeyri-formal məskunlaşmalarda yaşayır

Bu regionda qeyri-qanuni tikililər ən yüksək səviyyədədir. Əksər hallarda evlər əsas xidmətlərdən (təhlükəsiz su, sanitariya, yol) məhrumdur. Afrika ölkələri üçün bu, həm iqtisadi, həm də sosial dayanıqsızlıq yaradır və iqlim dəyişikliyi qarşısında ən həssas qrupu formalaşdırır.

📉 5. 1.1 milyard insan multidimenzional yoxsulluq içindədir

2025 Global MPI hesabatına görə, 109 ölkədə (6.3 milyard insan) 1.1 milyard nəfər multidimenzional yoxsulluqdan əziyyət çəkir. Onların yarısından çoxu uşaqdır. Ən çox rast gəlinən problemlər: keyfiyyətsiz mənzil, sanitariya, elektrik, təmiz su və qidalanma. Bu, sadəcə gəlir yoxsulluğu deyil, həyat keyfiyyətinin geniş çöküşünü göstərir.

🏚️ 6. Qlobal Cənubda şəhər əhalisinin təxminən 1/3-i qeyri-formal məskunlaşmalarda yaşayır

Efiopiya, Nigeriya, Mozambik, Banqladeş kimi ölkələrdə bu göstərici 50%-dən yuxarıdır. Bu ərazilərdə torpaq hüquqları qeyri-müəyyən, iqtisadi fəaliyyət isə əsasən informal sektordadır. Bu vəziyyət şəhər inkişafını dayanıqsız edir və sosial bərabərsizliyi artırır.

🚰 7. Şəhərlərdə sanitariya və əsas xidmətlər böhranı

Qlobal Cənub şəhərlərində böyük hissə təhlükəsiz sanitariyadan məhrumdur. Bir çox böyük şəhərdə tullantı sularının əksəriyyəti təhlükəsiz idarə olunmur. Bu, xəstəliklər, uşaq ölümü və ətraf mühit çirklənməsini artırır. Slums sakinləri ən aşağı prioritetə malikdir.

💰 8. Əlverişli mənzil maliyyə boşluğu nəhəngdir

Milyardlarla insan üçün mənzil maliyyələşdirilməsi mexanizmləri yoxdur. Dünya Bankı və UN-Habitat hesabatlarına görə, əlverişli mənzil tələbatı ilə təklif arasındakı boşluq trilyonlarla dollarla ölçülür. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə aşağı gəlirli ailələr üçün ipoteka və maliyyə alətləri demək olar ki, əlçatan deyil.

🧑‍🏭 9. İnformal iqtisadiyyatın hakim olması

Qlobal Cənub şəhərlərində əhalinin 60-85%-i (bəzi yerlərdə 90%-dən çox) informal sektorda çalışır. Bu, stabil gəlir, sosial müdafiə və mənzil krediti almaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Nəticədə insanlar nəsillər boyu slumsda qalmağa məhkum olur.

🌡️ 10. İqlim dəyişikliyi riski + slums = ikiqat böhran

Qeyri-formal məskunlaşmalarda yaşayanlar daşqın, istilik dalğaları, quraqlıq və digər iqlim şoklarına ən çox məruz qalan qrupdur. Onlar adətən riskli ərazilərdə (çay kənarları, dağ yamacları) məskunlaşırlar və müdafiə infrastrukturu yoxdur. İqlim dəyişikliyi bu ərazilərdə yoxsulluğu və köçü daha da artıracaq.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı