Azərbaycan ordusunun DƏMİR YUMRUĞU: XTQ-nin qəhrəmanlıq yolu

Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri (XTQ) Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən yüksək hazırlıqlı, çevik və elit bölməsidir. Bu qüvvələr antiterror əməliyyatları, dərin kəşfiyyat, diversiya (sabotaj), birbaşa hücum əməliyyatları, qeyri-ənənəvi müharibə və düşmən arxasında yüksək riskli tapşırıqların icrası kimi mürəkkəb vəzifələri yerinə yetirir. XTQ ölkənin müdafiə qabiliyyətində strateji rol oynayır və Azərbaycan Ordusunun ən peşəkar komponenti kimi tanınır. Onlar yalnız müdafiə deyil, həm də potensial təhdidlərə qarşı preventiv cavab əməliyyatları üçün daim hazır vəziyyətdə saxlanılır.

Yaradılma tarixi və inkişaf yolu

Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri rəsmi olaraq 30 aprel 1999-cu ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Fərmanı ilə yaradılıb. Bu, Birinci Qarabağ müharibəsindən (1991-1994) sonra ordunun peşəkarlaşdırılması və müasirləşdirilməsi prosesinin mühüm addımı idi. Qüvvələrin formalaşmasında Birinci Qarabağ müharibəsinin alov xəttindən gələn təcrübəli zabit və gizirlər fəal iştirak ediblər.

XTQ-nin yaradılmasında Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri (Bordo Berelilər) xüsusi rol oynayıb. Türkiyə ilə sıx hərbi əməkdaşlıq sayəsində Azərbaycan xüsusi təyinatlıları Türkiyə, Pakistan və digər ölkələrin təlim mərkəzlərində ixtisaslaşmış kurslardan keçiblər. 2000-ci illərdə "NATO"nun “Sülh Naminə Tərəfdaşlıq” proqramı çərçivəsində beynəlxalq əməkdaşlıq genişlənib. 2015-ci ildə yeni xüsusi təyinatlı dəstələrə döyüş bayraqları təqdim olunub, 2018-ci ildə Silahlı Qüvvələrin 100 illiyi paradında XTQ-yə general-mayor Hikmət Mirzəyev rəhbərlik edib. 2020-ci ildə isə yeni xüsusi təyinatlı birlik yaradılıb.

Bu gün XTQ-nin yaradılmasından 27 il keçir. Bu müddət ərzində qüvvələr əhəmiyyətli transformasiya keçirib və regional çəkindirici gücə çevrilib. Aprel döyüşləri (2016),Vətən müharibəsi (2020) “Qisas” və “Qətiyyətli cavab” əməliyyatları (2022) kimi hadisələrdə XTQ yüksək peşəkarlıq nümayiş etdirib.

Struktur, vəzifələr və seçim prosesi

XTQ Müdafiə Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir və zabit, gizir, çavuş və xüsusi hazırlıqlı əsgərlərdən ibarət peşəkar heyətə malikdir. Komandanlıq uzun illər general-leytenant (sonradan general-polkovnik) Hikmət Mirzəyev tərəfindən həyata keçirilib.

Hazırkı komandanı isə general-mayor Ələkbər Cahangirovdur.

Əsas vəzifələrə aşağıdakılar daxildir:

Antiterror və antipartizan əməliyyatları

Dərin kəşfiyyat və diversiya əməliyyatları

Birbaşa hücum tapşırıqları

Düşmən arxasında qeyri-ənənəvi müharibə və sabotaj

Girov azad etmə, yüksək riskli sızma və xüsusi tapşırıqlar

Seçim prosesi son dərəcə sərt keçirilir. Namizədlər ağır fiziki, taktiki, psixoloji və intellektual sınaqlardan keçməlidirlər. Qırmızı beret almaq üçün 500 namizəddən yalnız 30-u uğur qazanır. Kursantlara günlərlə ac və susuz qalma, həyatda qalma bacarıqları (qurbağa, ilan kimi tapdıqlarını yemək), əlbəyaxa döyüş, odlu silahlar, partlayıcılar, mühəndislik və asimmetrik döyüş öyrədilir. Zabitlər bəzən gizir rütbəsi altında fəaliyyət göstərirlər ki, real şəraitdə daha effektiv işləsinlər.

Təlim sistemi və beynəlxalq əməkdaşlıq

XTQ üzvləri dağ, şəhər, səhra, meşə və sualtı mühitlərdə döyüş bacarıqlarını inkişaf etdirirlər. Təlim proqramı əlbəyaxa döyüş, desant, dalğıc, həyatda qalma, psixoloji hazırlıq və tibbi yardım kimi istiqamətləri əhatə edir. Hər il Türkiyə, Pakistan, Qazaxıstan və digər ölkələrlə “Sarsılmaz Qardaşlıq”, “Sonsuz Qardaşlıq”, “Üç Qardaş” kimi birgə təlimlər keçirilir.

Türkiyə ilə əməkdaşlıq xüsusilə sıx və davamlıdır – Naxçıvanda və digər bölgələrdə birgə komando təlimləri mütəmadi təşkil olunur. Bu təlimlər birgə əməliyyat planlaşdırması, yaxın hava dəstəyi, elektron müharibə və tibbi evakuasiya bacarıqlarını gücləndirir. XTQ üzvləri Türkiyə və Pakistan hərbi akademiyalarında təhsil alır, "NATO" standartlarına uyğunlaşırlar. 2020-ci ildən sonra təlimlər dronlar və yüksək dəqiqlikli silahlarla inteqrasiyaya daha çox diqqət yetirir.

Silahlanma və texniki təchizat

XTQ dünya müdafiə sənayesinin aparıcı şirkətlərinin (Türkiyə, "NATO" ölkələri və digərləri) istehsal etdiyi müasir silahlar və texnika ilə təchiz olunub. Bunlara avtomatlar, snayper tüfəngləri, antitank sistemləri, zirehli maşınlar (məsələn, Otokar Cobra), pilotsuz uçuş aparatları və xüsusi əməliyyat vasitələri daxildir. Silahlanma "NATO" standartlarına uyğunlaşdırılıb və yüksək mobil əməliyyatlar üçün optimallaşdırılıb. Müasir müharibədə dronlar, elektron müharibə sistemləri və dəqiq zərbə vasitələri ilə inteqrasiya XTQ-nin imkanlarını xeyli genişləndirib.

Vətən müharibəsində rolu və qəhrəmanlıq nümunələri

XTQ 2020-ci il Vətən müharibəsində (İkinci Qarabağ müharibəsi) əvəzolunmaz rol oynayıb. Bu, Azərbaycanın bütün xüsusi təyinatlı birləşmələrinin tam aktiv və koordinasiyalı şəkildə istifadə edildiyi ilk genişmiqyaslı müharibə idi. Beynəlxalq hərbi analitiklər bu döyüşləri XXI əsrin ən parlaq xüsusi təyinatlı əməliyyatlarından biri kimi qiymətləndirirlər.

XTQ müharibə zamanı bu istiqamətlərdə əsas rol oynayıb:

Cəbrayıl şəhəri və ətrafındakı kəndlərin azad olunmasında

Hadrut istiqamətində əməliyyatlar

Füzuli, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər və digər rayonlarda strateji yüksəkliklərin tutulmasında

Şuşa əməliyyatı — ən məşhur və həlledici əməliyyat. 400 nəfərlik XTQ qrupu (dörd qrupa bölünərək) yüngül silahlarla təchiz olunaraq sıldırım qayalara dırmaşaraq, meşə və dərələrdən keçərək Şuşaya dörd tərəfdən daxil olub. Əlbəyaxa döyüşlər və yüksək riskli sızma taktikası tətbiq edilib. Bu əməliyyat Azərbaycan hərb tarixinə qəhrəmanlıq səhifəsi kimi yazılıb.

Xüsusi təyinatlılar düşmən müdafiəsinin boşluqlarına sızaraq strateji mövqeləri tutub, rabitə xətlərini kəsib, artilleriya və dronlar üçün hədəf koordinatları veriblər. Onların gecə əməliyyatları dağlıq ərazilərdə böyük üstünlük yaradıb. Müharibədə XTQ şəxsi heyətindən 36 nəfər “Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı” medalı, 2 nəfər “Zəfər” ordeni, 57 nəfər “Qarabağ” ordeni ilə təltif olunub. Prezident İlham Əliyev Şuşanın azad olunması münasibətilə komandan Hikmət Mirzəyevi təbrik edib.

Müharibə XTQ-nin effektivliyini real döyüş şəraitində sübut etdi və ordunun strukturunda xüsusi qüvvələrin rolunu daha da artırdı. Bu təcrübə beynəlxalq hərbi məktəblərdə öyrənilir.

Strateji əhəmiyyəti və gələcək perspektivlər

XTQ Azərbaycanın regional təhlükəsizliyinin əsas dayaqlarından biridir. Müasir müharibə şəraitində dronlar, elektron müharibə və yüksək dəqiqlikli silahlarla inteqrasiya qüvvələrin imkanlarını davamlı genişləndirir. 2020-ci ildən sonra heyətin sayı artırılıb, yeni ixtisaslaşmış bölmələr yaradılıb və asimmetrik müharibə bacarıqları gücləndirilib.

Hal-hazırda da XTQ mütəmadi təlimlər, yoxlamalar və beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə hazırlıq səviyyəsini yüksək saxlayır. Qarabağın bərpası, sərhəd təhlükəsizliyi və regional sabitlik baxımından bu qüvvələrin rolu artmaqda davam edir.

Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri peşəkarlıq, vətənpərvərlik və yüksək döyüş ruhu ilə ölkənin qürur mənbəyidir. Onların fəaliyyəti Azərbaycan Ordusunun müasir, çevik və effektiv quruluşunu əks etdirir.

Nicat Osmanlı