"Məhz burada əsas imtahan başlayır" - Ramiz Yunus yazır...

Tarix sadəcə öyrətmir, nəticə çıxarmaqdan imtina edənləri ağır şəkildə cəzalandırır. Azərbaycan bu tarixin dərsləri üçün həddindən artıq baha bədəl ödəyib. Buna görə də bu gün zəiflik, sadəlövhlük və ya arxayınlıq kimi lüksə yol verə bilməz. 

İki yüz il əvvəl "Türkmənçay" müqaviləsi sadəcə diplomatik akt deyildi, o, həm də hökm idi. Təkcə dövlətimizə deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı verilmiş hökm. Azərbaycan səs, iradə və gələcək hüququndan məhrum edilmiş bir ərazi kimi Rusiya imperiyası ilə İran arasında bölündü. Həmin andan etibarən həm Moskva, həm də Tehran müstəqil Azərbaycan ideyasını öz maraqlarına təhdid kimi qəbul edərək, iki əsr boyunca bu təhdidin heç vaxt reallığa çevrilməməsi üçün mümkün olan hər şeyi etdilər.

1918-ci ildə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra bir şans yarandıqda isə, bu şans Rusiya tərəfindən tərəddüdsüz məhv edildi. 28 aprel 1920-ci ildə bolşevik Rusiyası Azərbaycanın müstəqilliyini heç bir sentiment, kompromis və gələcək tanımadan silib atdı və ölkəmiz 70 il ərzində yenidən dövlət deyil, sadəcə əraziyə çevrildi.

Tarix 1991-ci ildən sonra da təkrarlandı. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Azərbaycanın müstəqilliyi formal olaraq bərpa olunsa da, faktiki olaraq dövlətimiz və xalqımız üçün yeni bir sağ qalma mübarizəsi başladı. Birinci Qarabağ müharibəsi baş verdi, nəticədə Qarabağ və 7 ətraf rayon işğal olundu, bir milyon qaçqın yarandı, xaos hökm sürdü və yenə coğrafiyadakı şimal və cənub qonşularımızın tanış xətti özünü göstərdi. Rusiya və İran sadəcə müşahidə etmirdi, əksinə, hərəkət edirdi və onların marağı dəyişməz idi: zəif, asılı, həssas Azərbaycan.

Hətta İkinci Qarabağ müharibəsində də bu məntiq yoxa çıxmadı. Rusiyanın və İranın Ermənistana birbaşa və ya dolayı dəstəyi eyni iki yüzillik xəttin davamı idi: Azərbaycanın tam ayağa qalxmasının qarşısını almaq. Lakin bu dəfə hər şey onların ssenarisi üzrə getmədi. Azərbaycan sadəcə müharibəni qazanmadı, o, tarixi inersiyanı qırdı və ilk dəfə olaraq iki əsr ərzində ölkəmiz nə əyildi, nə geri çəkildi, nə də yad maraqlar arasında əridi — öz iradəsini təkcə Ermənistana deyil, onun arxasında duran qlobal siyasi mərkəzlərə də qəbul etdirdi və işi qələbə ilə başa çatdırdı.

Məhz bu, həqiqi dönüş nöqtəsidir. Çünki söhbət təkcə ərazilərdən getmir, mövcud olmaq hüququndan, öz taleyini özü müəyyən etmək hüququndan və bir daha heç vaxt başqalarının oyunlarında dəyişdirilə bilən fiqura çevrilməməkdən gedir.

Bu gün Azərbaycan və cəmiyyətimiz üçün ən təhlükəli məsələ bu tarixi anın əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirməməkdir.

İkinci Qarabağ müharibəsindəki qələbə son deyil, bu bir sınaqdır. Çünki tarixdə elə onlarla nümunə var ki, xalqlar müharibəni qazanıb, gələcəyi uduzub; eyforiya durğunluqla əvəz olunub, fürsət isə qaçırılmış imkana çevrilib.

Azərbaycanın bu ssenarini təkrarlamaq hüququ yoxdur. Çünki coğrafiya dəyişməyib və Rusiya ilə İran yoxa çıxmayacaq. Onların strateji düşüncəsinin dəyişdiyini güman etmək sadəlövhlük olardı. Formlar, ritorika və alətlər dəyişir, amma mahiyyət dəyişmir. Güclü və müstəqil Azərbaycan hələ də onların regiona dair ənənəvi təsəvvürlərinə uyğun gəlmir.

Fərq ondadır ki, bu gün Azərbaycanda əvvəllər malik olmadığı şeylər var: hərbi, iqtisadi və siyasi güc. Və ən az bunun qədər vacibi — beynəlxalq çəki. Bu gün rəsmi Bakı artıq gözardı edilmir, onun mövqeyi nəzərə alınır və onunla hesablaşılır. Bu isə kənar mərhəmətin deyil, öz strategiyamızın və iradəmizin nəticəsidir.

Buna əlavə olaraq, Rusiya və İranın özlərinin də zəifləməsini nəzərə almaq lazımdır. Onlar bu gün uzanan böhran və münaqişələrə cəlb olunublar. Tarix yenidən Azərbaycan və bütövlükdə Cənubi Qafqaz üçün imkan pəncərəsi açıb, lakin hər zaman olduğu kimi bu pəncərə uzun müddət açıq qalmayacaq. Məhz burada əsas imtahan başlayır.

Azərbaycan XIX və XX əsrlərdə bacara bilmədiyini etməlidir: öz subyektliyini elə möhkəmləndirməlidir ki, bu, bir daha heç vaxt nə müvəqqəti, nə situativ, əksinə, qəti şəkildə sual altına düşməsin. Bu isə bir şeyi tələb edir: təhlükəsizlik illüziyası, arxayınlıq, daxili sarsıntı olmamalıdır. Çünki bütün xarici təhdidlər həmişə daxili zəifliklərdən başlayıb.

Azərbaycan cəmiyyətinin birliyi şüar deyil. Bu, sağ qalma məsələsidir. Məhz cəmiyyətimizin konsolidasiyası İkinci Qarabağ müharibəsində qələbəmizi mümkün etdi və bu birlik itirilərsə, tarix çox tez öz qiymətini xatırladacaq.

Bu gün Azərbaycan ilk dəfə olaraq 200 il ərzində necə sağ qalmaq seçimi qarşısında deyil, qələbəni necə möhkəmləndirmək seçimi qarşısındadır. Bu isə daha çətin vəzifədir. Çünki sağ qalmaq cəsarət, uğuru möhkəmləndirmək isə soyuq hesab, intizam və strateji düşüncə tələb edir.

Romantika dövrü bitdi. Sərt qərarlar dövrü başladı. Elə etmək lazımdır ki, bir daha heç bir müqavilə ölkəmizi bölməsin, heç bir qüvvə bizə şərt diktə edə bilməsin və “müstəqillik” sözü kövrək anlayışdan gücə çevrilsin. Çünki yalnız gücün hörmət olunduğu dünyada haqq onu istəyənlərə yox, onu qorumağa qadir olanlara məxsusdur. Almaniya Kansleri Otto fon Bismarkın dediyi kimi: 

“Haqq onu qorumağa gücü olanındır”.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru